VIÊM LOÉT DẠ DÀY TÁ TRÀNG

                                                                                           Ths. BS. Lê Thị Tuyết Phượng

                                 BV. 115

I. Dạ dày (DD) là gì ? DD thực hiện các chức năng gì trong cơ thể chúng ta ?

Dạ dày là một tạng rỗng nằm ở vùng giữa bụng trên rốn, từ chuyên môn gọi là vùng thượng vị. Chức năng chính của dạ dày là tích trữ thức ăn, nghiền trộn thức ăn và tiết vào đó một số dịch tiêu hóa rồi đưa thức ăn xuống ruột non, để biển đổi thành các chất dinh dưỡng & được hấp thu vào máu đi nuôi cơ thể.

II. Nếu vì một bệnh lý nào đó làm cho các chức năng dạ dày bị suy yếu đi thì liệu có ảnh hưởng đến các bộ phận khác trong cơ thể không ?

Cơ thể chúng ta được hình thành từ một tế bào & là một khối thống nhất vì vậy bất kỳ một cơ quan, một bộ phận nào trong cơ thể bị tổn thương, toàn bộ các cơ quan khác trong cơ thể chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng hoặc nhiều hoặc ít. Vì vậy khi chức năng của dạ dày bị suy kém đương nhiên các bộ phận khác trong cơ thể sẽ bị ảnh hưởng theo.

Chức năng chính của dạ dày là tích trữ thức ăn, nghiền trộn thức ăn và tiết vào đó một số dịch tiêu hóa rồi đưa thức ăn xuống ruột non, để biến thành chất dinh dưỡng, được hấp thu vào máu đi nuôi dưỡng & tái tạo cơ thể vì vậy rối loạn chức năng dạ dày dễ có tác động toàn thân. Khi chức năng DD bị suy yếu thì điều gì sẽ xảy ra ?

Khi đó chúng ta sẽ không muốn ăn hoặc ăn không được vì đau vì cảm giảm khó chịu đầy bụng sau ăn, hoặc nếu có ăn được thì thức ăn sẽ không được nghiền trộn & chuyển hóa tốt, kết quả là cơ thể sẽ không được cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng, hoạt động của toàn bộ các cơ quan khác sẽ suy yếu đi mà biểu hiện rõ rệt nhất là người mệt mõi uể oãi, không có sức làm việc, nhức đầu, chóng mặt hoa mắt, hay mệt hay hồi hộp suy nghĩ chậm chạp, khả năng tập trung kém…

III. DD thường bị những bệnh lý gì ?

Thông thường chúng ta hay gặp những bệnh lý sau đây của dạ dày:

·        Viêm dạ dày là những tổn thương ở niêm mạc dạ dày do viêm

·        Loét dạ dày: có sự hiện diện của tổn thương loét trên niêm mạc DD thường là do sự mất cân bằng giữa yếu tố bảo vệ & phá hủy ở DD, đặc biệt khi có sự hiện diện của vi khuẩn Helicobacter pylory ở dạ dày.

·        Trào ngược dạ dày thực quản: là hiện tượng trào ngược những chất dịch từ DD lên thực quản, có khi lên tận miệng người bệnh, hậu quả gây viêm loét thực quản thậm chí có thể gây hẹp lòng thực quản.

·        Ung thư dạ dày là một dạng ung thư rất thường gặp, chiếm vị trí hàng đầu trong các ung thư đường tiêu hóa.

IV/ Các nguyên nhân nào gây nên các bệnh lý ở dạ dày ?

·        Do chế độ ăn:

+ Ăn quá nhiều chất kích thích, thức ăn quá chua, quá cay, quá nóng

+ Ăn nhiều chất béo

+ Chế độ ăn thiếu dinh dưỡng kéo dài

+ Nghiện rượu, nghiện thuốc lá

+ Ăn vội vàng, nhai không kỹ

+ Rối loạn giờ giấc ăn uống thường xuyên: ăn không đúng bữa, không đúng giờ, ăn quá khuya, lúc ăn thì quá no, lúc thì nhịn đói quá lâu.

·        Do thuốc & các hóa chất: thường gặp là acid, bụi kim loại, các loại thuốc giảm đau, kháng viêm, corticoid…

·        Do nhiễm trùng đặc biệt trong thời đại ngày nay tình hình nhiễm HP rất được các BS chuyên khoa tiêu hóa quan tâm, đây là một loại vi khuẩn gam âm, có hình xoắn, là nguyên nhân thường gặp gây ra các bệnh lý ở dạ dày tá tràng (DDTT).

·        Do nguyên nhân thần kinh: viêm loét DD thường hay gặp ở những người hay lo lắng, sợ hãi, làm việc quá căng thẳng, gặp ở người sống ở thành thị nhiều hơn ở nông thôn, gặp ở người làm việc trí óc nhiều hơn ở người làm việc chân tay.

·        Do nguyên nhân nội tiết: đái tháo đường, hạ đường huyết, hội chứng cushing, xơ gan…

V. Biểu hiện thường gặp khi bị viêm loét dạ dày ?

·        Triệu chứng toàn thân

   Trong đa số bệnh lý lành tính ở dạ dày, tổng trạng toàn thân ít bị ảnh hưởng, thông thường bệnh nhân có thể có các triệu chứng sau đây:

+ Mệt mõi, uể oãi, khả năng làm việc kém, khả năng tập trung kém

+ Tính tình hay cáu gắt

+ Nhức đầu, chóng mặt, hoa mắt, ù tai

+ Ăn không ngon

+ Ợ hơi, ợ chua.

Đặc biệt trong bệnh lý ác tính ở dạ dày, giai đoạn đầu có thể không có triệu chứng gì rõ ràng nhưng về sau bệnh làm cho người bệnh suy sụp nhanh chóng, giảm cân nhanh, thiếu máu nặng.

·        Triệu chứng tại ổ bụng: thường bệnh nhân có những triệu chứng sau đây:

+ Đau bụng: thường đau vùng giữa bụng trên rốn (vùng thượng vị), đau có thể xuất hiện lúc đói, lúc no, hoặc không liên quan gì tới bữa ăn, đau âm ĩ hoặc đau xuất hiện thành từng cơn.

+ Buồn nôn, nôn

+ Cảm giác đầy bụng, khó tiêu, sôi bụng, nóng rát vùng thượng vị…

+ Rối loạn tiêu hóa: táo bón hoặc tiêu chảy.

VI. Chẩn đoán bệnh lý dạ dày ?

·        Lâm sàng: có những triệu chứng gợi ý như phần trình bày ở trên.

·        Nội soi dạ dày: là phương pháp chẩn đoán tối ưu hiện nay đối với các bệnh lý DD-TT. Nội soi dạ dày vừa có thể giúp chẩn đoán chính xác bệnh lý DD-TT, có thể làm xét nghiệm tìm Hp, có thể sinh thiết để chẩn đoán chính xác bệnh lý lành tính hay ác tính, đặc biệt nội soi dạ dày có thể áp dụng để điều trị trong một số trường hợp như chích cầm máu trong xuất huyết tiêu hóa, cắt đốt polyp…

·        Chụp dạ dày có cản quang: được chỉ định trong một số trường hợp, đặc biệt ở những bệnh nhân chống chỉ định nội soi dạ dày.

VII/ Đau bụng dạ dày khác với đau bụng khác như thế nào ?

Đau bụng do bệnh lý ở dạ dày có trường hợp biểu hiện rõ, chẩn đoán tương đối dễ dàng, thường bệnh nhân có những triệu chứng như:

·        Đau vùng bụng trên rốn, đau thường xuất hiện lúc đói hoặc ngay sau ăn nhưng vài trường hợp đau không liên quan gì tới bữa ăn.

·        Kèm theo đau bệnh nhân thường hay có cảm giác nặng bụng, khó tiêu, ợ hơi, ợ chua, buồn nôn, nôn, nóng rát ngay sau xương ức.

Tuy nhiên đa số trường hợp triệu chứng mơ hồ rất khó chẩn đoán phân biệt với những trường hợp đau bụng có vị trí hoặc tính chất gần giống với đau bụng do bệnh lý ở dạ dày, đặc biệt cần chẩn đoán phân biệt với những trường hợp đau bụng đòi hỏi phải được bác sĩ chữa trị & can thiệp kịp thời nếu không sẽ rất nguy hiểm cho tính mạng như:

·        Viêm ruột thừa: thường xảy ra đột ngột, cấp tính, đau ngày càng tăng, lúc đầu có thể đau vùng trên rốn như đau dạ dày, về sau đau khu trú vùng bụng dưới bên phải (gọi là vùng hố chậu phải), thường đi kèm với các triệu chứng sốt, môi khô, lưỡi dơ, nếu không chỉ định phẫu thuật kịp thời sẽ gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm cho tính mạng.

·        Tắc ruột: là tình trạng ruột bị tắc một phần hay hoàn toàn, các chất bị ứ lại trong lòng ruột không thãi ra ngoài được, đau bụng, có những đau bụng có thể tự khỏi, nhưng cũng có những trường hợp đau bụng nếu để chậm trễ không được chỉ định và xử trí kịp thời có thể gây nguy hiểm cho tính mạng người bệnh, vì thế trong mọi trường hợp, chúng ta không nên chủ quan mà cần phải quan tâm đúng mức & đi khám ngay khi có những dấu hiệu nghi ngờ.

Trong nhiều trường hợp việc thăm khám lâm sàng đôi khi chưa đủ, mà đôi khi cần phải kết hợp với các phương tiện cận lâm sàng khác để có chẩn đoán xác định.

VIII/ Các biến chứng của viêm loét dạ dày ?

·        Hẹp nôn vị: biểu hiện đau bụng & nôn ói rất dữ dội, đặc biệt bệnh nhân ói ra thức ăn của ngày hôm trước, có mùi hôi thối.

·        Thủng dạ dày: bệnh nhân đột ngột có cơn đau dữ dội như dao đâm, bụng gồng cứng như gỗ, phải được phẫu thuật kịp thời nếu không sẽ nguy hiểm cho tính mạng.

·        Xuất huyết tiêu hóa: là biến chứng thường gặp nhất biểu hiện ói ra máu & đi cầu phân máu có thể máu đỏ, hoặc phân có màu đen hôi thối.

·        Ung thư dạ dày: Ung thư DD là một dạng ung thư rất thường gặp, chiếm vị trí hàng đầu trong các ung thư đường tiêu hóa, và cũng là một trong những biến chứng của các bệnh lý lành tính ở dạ dày mà không được điều trị hoặc điều trị không đến nơi đến chốn.

Yếu tố thuận lợi gây ung thư DD:

Nam dễ bị hơn nữ

Gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp ở người lớn tuổi

Theo thống kê người ta nhận thấy ung thư dạ dày gặp ở những người có nhóm máu A nhiều hơn các nhóm máu khác

Do chế độ ăn uống: ăn thức ăn quá nóng

Đặc biệt ung thư DD thừơng xảy ra trên những DD đã có tổn thương từ trước mà không được điều trị đúng đắn: viêm DD, loét DD, nhiễm vi khuẩn Hp…

Thường những biểu hiện đầu tiên của ung thư DD đôi khi rất mơ hồ dễ bị bỏ qua: đau âm ĩ vùng trên rốn, có khi không đau mà chỉ có cảm giác đầy bụng, chán ăn, ăn không tiêu, nóng rát vùng bụng.

Khi bệnh đã phát triển bệnh nhân đau liên tục, dữ dội, đau cả ngày lẫn đêm, đôi khi có thể sờ thấy khối cứng chắc vùng trên rốn, người mệt mõi, da xanh nhợt nhạt, sụt ký nhiều.

Vì thế nếu có những triệu chứng nghi ngờ cần phải đến BS chuyên khoa khám & được chỉ định nội soi DD & sinh thiết để có chẩn đoán xác định:

Ung thư DD nếu không được chẩn đoán & điều trị thường tử vong trong vòng 1 năm.

Nếu được chẩn đoán ở giai đoạn sớm phẫu thuật là phương pháp điều trị hiệu quả nhất & cho kết quả khá khả quan.

IX/ Làm cách nào để DD không bị tổn thương khi phải dùng những thuốc ảnh hưởng đến DD.

Một trong những nguyên nhân gây ra bệnh lý ở DD-TT là do sử dụng một vài loại thuốc gây tổn hại cho niêm mạc DD-TT, vì vậy khi sử dụng thuốc phải có sự chỉ dẫn của bác sĩ, trong trường hợp cần thiết phải sử dụng những loại thuốc gây nguy hại cho DD-TT, bác sĩ sẽ có những lời khuyên thích hợp để hạn chế tối đa tác dụng phụ của thuốc.

Các loại thuốc hay gây tổn thương niêm mạc DD-TT thường gặp là: thuốc giảm đau, kháng viêm. Trong một số trường hợp cần thiết phải sử dụng các loại thuốc có ảnh hưởng đến DD chúng ta cần tuân theo những nguyên tắc sau đây:

·        Phải có sự chỉ định của bác sĩ, dùng thuốc đúng theo chỉ dẫn, đúng liều lượng, đúng thời gian, không được tự ý dùng thuốc nếu chưa có ý kiến của BS chuyên khoa.

·        Phải báo cho BS biết nếu bạn đã từng bị bệnh lý nào đó về dạ dày tá tràng.

·        Không uống thuốc vào lúc bụng đói, phải uống ngay sau ăn.

·        Phải đến khám ngay & cho BS biết những bất thường xảy ra khi sử dụng thuốc.

·        Trong một số trường hợp có thể BS sẽ chỉ định dùng thêm thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày kèm theo để bảo vệ dạ dày.

X/Điều trị Viêm, loét DD thế nào là hiệu quả ?

Để điều trị hiệu quả bệnh lý dạ dày tá tràng chúng ta cần phải phối hợp tốt ba phương pháp sau đây:

·        Chế độ ăn uống:

Không nên ăn quá nhiều chất kích thích, thức ăn quá chua, quá cay, quá nóng

Không nên ăn quá nhiều chất béo

Chế độ ăn phải đầy đủ các chất dinh dưỡng

Không uống rượu, không hút thuốc lá

Không nên ăn quá nhanh, nhai không kỹ.

Ăn đúng bữa, đúng giờ, không ăn quá khuya bữa ăn cuối cùng trước lúc ngủ ít nhất 4 giờ, không ăn quá no hoặc nhịn đói quá lâu.

·        Chế độ làm việc, nghĩ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức, căng thẳng lo âu kéo dài, phiền muộn quá đáng.

·        Thuốc & các phương pháp điều trị khác

Ngày nay có rất nhiều loại thuốc điều trị bệnh lý DDTT, tùy theo tình trạng bệnh BS sẽ có sự lựa chọn thuốc thích hợp, cần lưu ý là phải dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của BS vì có thuốc phải uống trước bữa ăn, có thuốc phải uống sau ăn mới phát huy tác dụng, uống thuốc phải đủ liều lượng, đủ thời gian, không được thấy hết đau tự ý ngưng thuốc, hoặc thấy chưa giãm nhiều tự ý tăng liều thuốc.

XI/ Tổn thương nào trên DD-TT có chỉ định phẫu thuật ?

1.      Loét dạ dày: ngày nay do những tiến bộ trong điều trị nội khoa, những trường hợp phải PTDD do loét đã giảm đi rất nhiều, giảm tới 80 – 90% so với trước đây, thường loét DD có chỉ định phẫu thuật trong những trường hợp sau:

·        Loét dạ dày gây ra những biến chứng:

@ Chảy máu tiêu hóa ồ ạt nguy cơ đe dọa tính mạng bệnh nhân mà không cầm máu được bằng các phương pháp cầm máu thông thường.

@ Thủng ổ loét

@ Gây hẹp môn vị làm thức ăn không đi qua được

@ Ung thư hóa

·        Điều trị nội khoa thất bại hoặc tái phát nhiều lần.

2.      Khi có chẩn đoán là ung thư dạ dày phẫu thuật là phương pháp điều trị hiệu quả nhất, những trường hợp ung thư DD không còn chỉ định phẫu thuật:

·        Di căn tới các cơ quan xa : phổi, xương…

·        Tổng trạng quá suy kiệt, không có khả năng chịu đựng nổi một cuộc phẫu thuật DD.

XII/ Thuốc nam có tác dụng gì trong điều trị bệnh DD

Từ xa xưa con người chúng ta đã biết sử dụng những thành phần từ cây cỏ để chữa bệnh.

Hiện nay để đáp ứng nhu cầu toàn diện của y học nhà nước ta vẫn chú trọng & khuyến khích sự kết hợp điều trị giữa đông & tây y.

Trong bệnh lý DDTT, thuốc nam cũng có vai trò quan trọng trong việc điều trị dự phòng, một số loại thường được sử dụng là: cam thảo, chè dây, mật ong, nghệ…

Như vậy thuốc nam cũng có thể sử dụng để điều trị dạ dày, thậm chí trong nhiều trường hợp là rất cần thiết, nhưng việc sử dụng này phải hợp lý, có cơ sở khoa học rõ ràng & nghiêm túc, tuyệt đối không sử dụng tùy tiện, liều lĩnh.

Việc sử dụng thuốc nam ở đây phải được nghiên cứu rõ ràng liều lượng chính xác, không nên nghe theo lời mách bảo, uống lung tung, không rõ nguồn gốc, không rõ liều lượng.

Hiện nay các công ty dược của nước ta đã sản xuất khá nhiều biệt dược từ nghệ, mật ong, chè dây có thẻ sử dụng an toàn.

XIII/Phòng bệnh DD ?

* Chế độ ăn:

Không nên ăn quá nhiều chất kích thích, thức ăn quá chua, quá cay, quá nóng

Không nên ăn quá nhiều chất béo.

Chế độ ăn phải đầy đủ các chất dinh dưỡng

Không uống rượu, không hút thuốc lá

Không nên ăn quá nhanh nhai không kỹ.

Ăn đúng bữa, đúng giờ, không ăn quá khuya bữa ăn cuối cùng trước lúc ngủ ít nhất 4 giờ, không ăn quá no hoặc nhịn đói quá lâu.

Ăn nhiều rau, trái cây tươi, uống nhiều nước.

·        Khi có những triệu chứng bất thường hoặc nghi ngờ bất thường ở vùng bụng, đặc biệt ở những người nam trên 40 tuổi có triệu chứng đau bụng đầy bụng, chán ăn kéo dài, người mệt mỏi, da xanh, thiếu máu, sụt ký… mà không rõ nguyên nhân các bạn phải đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa ngay để được định bệnh & điều trị kịp thời tránh để xảy ra các biến chứng nguy hiểm.

·        Không được tự ý sử dụng các loại thuốc, đặc biệt thuốc giảm đau, thuốc chống viêm… khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

·        Không được tự ý, hoặc nghe theo lời mách bảo của người không có chuyên môn tự mua thuốc uống bừa bãi, tự điều trị lung tung, cạo gió, cắt lể, làm bùa, làm phép… làm chậm trễ cho việc chẩn đoán & điều trị.