Những điều cần biết về giun lươn

ThS.BS. Lê Thị Tuyết Phượng

BV. Nhân Dân 115

Trong quá tŕnh khám chữa bệnh hàng ngày chúng tôi ghi nhận được có khá nhiều bệnh nhân nhập viện v́ trạng rối loạn tiêu hóa kéo dài, tái đi tái lại, đă điều trị rất nhiều nơi, khám ở rất nhiều thầy thuốc nhưng bệnh chẳng khả quan hơn, đôi khi c̣n gây ra nhiều biến chứng đe dọa tính mạng, và cuối cùng chúng tôi t́m được thủ phạm gây ra những rắc rối trên là do họ bị nhiễm một loại KST, đó là giun lươn (tên khoa học là STRONGYLOIDES STERCORALIS).

Theo nghiên cứu của chúng tôi được thực hiện tại khoa nội tiêu hóa BV.ND 115 trong năm 2004-2005 có ghi nhận rằng trong nhóm những người bị rối loạn tiêu hóa kéo dài hay tái đi tái lại có đến 82% bị nhiễm giun lươn.

Để t́m hiểu rơ hơn về giun lươn, cũng như để có thể được phát hiện sớm, điều trị kịp thời, hiệu quả, hôm nay chúng tôi xin tŕnh bày những vấn đề cần biết về giun lươn.

Giun lươn được t́m thấy đầu tiên ở lính viễn chinh Pháp hồi hương từ Việt Nam năm 1876 với những triệu chứng đầu tiên là tiêu chảy.

Có khoảng 140 loài giun lươn, trong đó có 52 loài thường gặp, hầu hết các loại này đều có thể gây bệnh cho người

1. T́nh h́nh nhiễm giun lươn hiện nay như thế nào:

Thưa quư vị và các bạn theo nhiều nghiên cứu về giun lươn hiện có người ta nhận thấy:

- Nơi nào có giun móc là nơi đó có giun lươn.

- Giun lươn có ở nhiều nơi trên thế giới, chủ yếu là những vùng có khí hậu nhiệt đới ẩm. Ngoài ra giun lươn c̣n xuất hiện ở những cộng đồng di dân & các cựu chiến binh từ các nước có bệnh lưu hành.

- Tại Châu Âu giun lươn có nhiều ở các vùng có khí hậu bán ôn đới có độ ẩm cao quanh năm.

- Tại Châu Mỹ giun lươn có nhiều ở các nước Nam Mỹ v́ nơi đây có khí hậu nhiệt đới ẩm.

- Tại Châu Á giun lươn có mặt ở hầu hết các quốc gia: Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Philipines, Malaysia…

Ở Việt Nam tỷ lệ nhiễm giun lươn khoảng 1-2%, được xếp vào vùng nội dịch của giun lươn, tập trung nhiều ở: Củ Chi, Thủ Đức, Hóc Môn, Long An, B́nh Dương, Sông Bé.

2. Giun lươn lây nhiễm cho người như thế nào?

Giun lươn tồn tại trong cơ thể con người hoặc ngoài môi trường tự do với 3 dạng: giun trưởng thành, trứng & ấu trùng, giun sinh sản, phát triển & lây nhiễm theo các chu tŕnh sau:

Chu tŕnh nội tại:

Giun lươn cái sinh sản cư trú trong niêm mạc tá tràng, đẻ trứng, trứng nở thành ấu trùng ngay trong lớp niêm mạc, một số theo phân ra ngoài, một số xuyên qua lớp niêm mạc và hệ thuần hoàn cơ thể (c̣n gọi là hiện tượng tự nhiễm)

Chu tŕnh bên ngoài từ phân:

Số ấu trùng theo phân ra ngoài lột xác nhiều lần trở thành ấu trùng có tính lây nhiễm, nếu không gặp được kư chủ sẽ đi xuyên qua da vào hệ tuần hoàn → phổi → xuyên qua thành mạch vào phế nang phế quản →  hầu họng, thực quản, dạ dày  →  ruột non: cư trú và trưởng thành tại đây.

Chu tŕnh sống tự do ngoài cơ thể:

Số ấu trùng theo phân ra ngoài lột xác nhiều lần có tính lây nhiễm, nếu không gặp được kư chủ sẽ trở thành giun lươn được & cái trưởng thành sống trong môi trường đất ẩm.

Như vậy, giun lươn lây nhiễm cho người là do:

Tiếp xúc với đất có ấu trùng giun lươn, ấu trùng này đi xuyên qua da & gây bệnh, v́ vậy giun lươn hay gặp ở những người thường hay tiếp xúc với đất: làm rẫy, làm vườn, trồng cây kiểng, có thói quen hay đi chân đất…

Nguy hiểm hơn là hiện tượng tự nhiễm giun lươn làm cho cơ thể nhiễm lúc nào cũng có giun lươn mặc dù họ đă nhiễm từ rất lâu đôi khi từ mấy chục năm về trước nhưng không hề bị tái nhiễm từ bên ngoài.

3. Người bị nhiễm giun lươn sẽ có những biểu hiện ǵ? Có nguy hiểm không?

Người nhiễm giun lươn có thể chia thành 3 nhóm:

+ Nhóm mang mầm bệnh nhưng không có biểu hiện lâm sàng: nhóm này thường chiếm đa số, bệnh nhân bị nhiễm giun lươn không có một biểu hiện nào cả, tuy nhiên đây là một trong những nguồn lây nhiễm lớn trong cộng đồng. Quí vị cũng cần lưu ư rằng khi những người mang mầm bệnh này bị một bệnh lư nào đó làm miễn dịch cơ thể họ suy yếu th́ giun lươn sẽ bùng lên với nhiều triệu chứng nặng nề thậm chí có thể đe dọa tính mạng.

+ Nhóm có biểu hiện tổn thương ở đường tiêu hóa & da:

Các biểu hiện ở đường tiêu hóa thường gặp là:

- Đau bụng: có thể đau ở bất cứ vị trí nào của bụng nhưng thường hay đau ở vùng trên rốn & vùng bên phải v́ vậy dễ bị chẩn đoán nhầm là đau bao tử, đau do bệnh lư của gan mật.

- Đầy hơi, trướng bụng

- Tiêu chảy, tiêu phân mỡ, phân rất hôi tanh

- Ăn không ngon, sụt cân

- Ngứa hậu môn

Các biểu hiện ở da thường là:

- Đường ngoằn nghèo ở da, thường ngang thắt lưng & quanh hậu môn

- Mề đay dị ứng kéo dài

Tam chứng nhiễm giun lươn là tiêu chảy, đau bụng & nổi mề đay

Nhóm nhiễm đa cơ quan: thường hay gặp ở những người có t́nh trạng miễn dịch cơ thể suy yếu như: đái tháo đường, suy dinh dưỡng, nghiện rượu, dùng các loại thuốc ức chế miễn dịch như corticoid, thuốc điều trị ung thư, bệnh nhân bị ung thư, nhiễm HIV, suy gan, suy thận… Ở nhóm này t́nh trạng nhiễm giun diễn tiến nặng, gây bệnh cảnh phức tạp, nguy hiểm, nếu không được chẩn đoán & điều trị kịp thời có thể dẫn đến tử vong.

Các triệu chứng nhiễm giun lươn nặng bao gồm:  

- Tiêu hóa: gây viêm ruột, liệt ruột, tắc ruột, xuất huyết tiêu hóa, thủng ruột.

- Hô hấp: gây viêm phổi, xuất huyết phổi, suy hô hấp.

- Thần kinh: đây là một trong những tổn thương nặng nề, nguy hiểm nhất và gây tử vong nhiều nhất của bệnh nhiễm giun lươn. Các bệnh cảnh có thể gặp là viêm màng năo, viêm năo, abces năo, động kinh, rối loạn tri giác…

- Da: gây hội chứng ấu trùng di chuyển ngoài da tạo ra những đường đỏ, chạy ngoằn ngoèo dưới da, ban xuất huyết, chấm xuất huyết dưới da.

- Cơ quan khác: ph́ đại hạch, viêm nội tim mạc, viêm tụy, suy gan, suy thận, đau khớp, viêm khớp, đau cơ, phù toàn thân.

4. Làm thế nào để định bệnh?

Thưa quư vị và các bạn, để chẩn đoán nhiễm giun lươn hiện nay có nhiều phương pháp như t́m giun lươn trong phân và dịch cơ thể, test trong da, xét nghiệm máu, đặc biệt là phương pháp huyết thanh miễn dịch men được miễn dịch rộng răi hiện nay và dễ thực hiện, và độ chính xác rất cao

5. Điều trị bệnh như thế nào? Bệnh nhẹ không triệu chứng có phải điều trị không?

Dù là bệnh nhẹ, không có biểu hiện ǵ nhưng nếu phát hiện có nhiễm giun lươn qua xét nghiệm th́ cũng phải điều trị để giảm nguồn lây cho cộng đồng và tránh bệnh diễn tiến nặng, nguy hiểm đến tính mạng nếu chẳng may cơ thể bị suy giảm sức đề kháng. Cần lưu ư là tùy t́nh trạng bệnh nặng nhẹ và loại thuốc mà thời gian điều trị có thể vài ba ngày cho đến 2-3 tuần.

6. Pḥng ngừa nhiêm giun lươn ra sao?

Thưa quí vị & các bạn.

Như phần trên tôi đă tŕnh bày ở nước ta tỷ lệ nhiễm giun lươn khá cao trong dân số, khi nhiễm bệnh giun lươn tồn tại rất lâu trong cơ thể & đến lúc nào đó có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm thậm chí có thể đe dọa tính mạng người bệnh. Việc điều trị c̣n nhiều hạn chế, tỷ lệ tái nhiễm cao. V́ vậy với phương châm pḥng bệnh hơn chữa bệnh chúng ta nên lưu ư các vấn đề sau đây để hạn chế sự nhiễm bệnh, sự tái nhiễm & hạn chế sự lây lan trong cộng đồng. Đó là:

- Vệ sinh môi trường

- Quản lư phân, nước, rác

- Vệ sinh cá nhân, không phóng uế bừa băi

- Có biện pháp pḥng hộ trong loa động & trong sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt những người thường hay tiếp xúc với đất, nếu không có trở ngại nhiều khi tiếp xúc với đất trong lúc làm việc chúng ta nên mang găng tay, đi giày dép, đi ủng…

- Người có những biểu hiện nghi ngờ bị nhiễm giun lươn nên đến khám bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm định bệnh & chữa trị càng sớm càng tốt.

- Nâng cao sức đề kháng cơ thể, ăn nhiều rau, trái cây tươi, luyện tập thể thao hàng ngày… để bảo vệ hệ thống miễn dịch của cơ thể, tránh t́nh trạng miễn dịch suy yếu làm bùng phát bệnh giun lươn.