Rối loạn kinh nguyệt và sức khỏe sinh sản của phụ nữ

Rối loạn kinh nguyệt và sức khỏe sinh sản của phụ nữ

PGSTS Vũ Thị Nhung

BV Hùng Vương

I.      RỐI LOẠN KINH NGUYỆT

Kinh nguyệt là hiện tượng chảy máu ra ngoài âm đạo có chu kỳ do sự tróc lớp niêm mạc của tử cung khi không có sự thụ thai xảy ra. Đây là hiện tượng biểu hiện hoạt động của buồng trứng và tử cung. Muốn có kinh b́nh thường th́ buồng trứng phải hoạt động điều ḥa và tử cung cũng phải b́nh thường về cấu trúc giải phẫu, về tế bào học, về sự tiếp nhận nội tiết tố do buồng trứng tiết ra.

Rối loạn kinh nguyệt là ǵ?

Rối loạn kinh nguyệt là những triệu chứng biểu hiện của nhiều loại bệnh, là cụm từ để chỉ những bất thường của kinh nguyệt về chu kỳ kinh, thời gian hành kinh, lượng máu kinh…

Ở phụ nữ b́nh thường, tuổi bắt đầu có kinh là khoảng 12-16 tuổi. Chu kỳ kinh trung b́nh là 28 ngày, có thể thay đổi từ 21-35 ngày. Chu kỳ kinh dài trên 35 ngày th́ gọi là kinh thưa, chu kỳ ngắn hơn 21 ngày th́ gọi là kinh dày.

Mỗi kỳ kinh ra máu thường kéo dài từ 3-4 ngày, khi kinh kéo dài trên 7 ngày th́ gọi là rong kinh. Lượng máu mất trung b́nh cho mỗi kỳ kinh là khoảng 50-100g. Lượng máu kinh nhiều hơn b́nh thường được gọi là cường kinh và nếu ít hơn b́nh thường th́ gọi là thiểu kinh.

Rong huyết là sự ra huyết âm đạo bất thường mà không liên quan đến chu kỳ kinh.

Vô kinh là t́nh trạng không có kinh. Không có kinh từ nhỏ đến lớn th́ gọi là vô kinh nguyên phát, nếu đă có kinh một thời gian rồi ngưng mà không phải do mang thai th́ gọi là vô kinh thứ phát. Ngoài ra c̣n có t́nh trạng vô kinh sinh lư (có thai, măn kinh).

Rối loạn kinh nguyệt thường gặp là rong kinh, rong huyết. T́nh trạng này có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi với những nguyên nhân khác nhau.

Những nguyên nhân nào gây ra rối loạn kinh nguyệt?

Ở tuổi dậy th́ chu kỳ kinh thường không đều, khi dài khi ngắn hoặc vô kinh hoặc rong kinh. Nguyên nhân là do ṿng kinh không có rụng trứng v́ sự điều chỉnh nội tiết của vỏ năo xuống buồng trứng hay sự hoạt động của buồng trứng chưa ổn định. Khi đến tuổi trưởng thành, t́nh trạng rối loạn kinh nguyệt sẽ được cải thiện v́ hệ thống điều chỉnh nội tiết từ vỏ năo xuống buồng trứng đă hoàn chỉnh.

Ở phụ nữ lứa tuổi tiền măn kinh, biểu hiện rối loạn kinh nguyệt tương tự như trên do ṿng kinh cũng không có rụng trứng.

Ở lứa tuổi sinh đẻ, rong kinh rong huyết có thể do nhiều nguyên nhân:

-  Nguyên nhân thực thể

+   Nguyên nhân có liên quan đến thai nghén như dọa sẩy thai, thai ngoài tử cung, sẩy thai sót nhau, thai trứng, thai chết lưu.

+   Nguyên nhân không liên quan đến thai như u xơ tử cung, u nang buồng trứng, ung thư cổ tử cung, ung thư buồng trứng, ung thư tử cung. Đây là những bệnh lư có thể xảy ra cả ở lứa tuổi tiền măn kinh, măn kinh.

-  Nguyên nhân tâm lư: stress, học sinh căng thẳng trong mùa thi cử. Họ có thể bị vô kinh nhiều tháng hoặc có kinh kéo dài.

-  Sử dụng thuốc nội tiết không đúng cách: những thuốc nội tiết thường dùng là thuốc tránh thai nhất là loại thuốc tránh thai sau giao hợp. Nếu lạm dụng thuốc này th́ dễ bị ra huyết bất thường sau khi uống thuốc và kinh nguyệt sẽ không có chu kỳ rơ ràng.

-  Thêm vào đó, dụng cụ tử cung, thuốc nội tiết thay thế dành cho lứa tuổi tiền măn kinh, măn kinh, viêm nhiễm sinh dục cũng có thể dẫn đến t́nh trạng ra huyết âm đạo bất thường.

Vô kinh nguyên phát có thể là do dị tật sinh dục bẩm sinh như: không có tử cung, không có âm đạo, buồng trứng không phát triển, màng trinh bít kín. Suy buồng trứng sớm, dính buồng tử cung sau nạo hút thai, rối loạn nội tiết có thể dẫn đến vô kinh thứ phát. Vô kinh sinh lư là do t́nh trạng măn kinh khi buồng trứng đă ngưng hoạt động. Tuổi măn kinh trung b́nh vào khoảng 45 – 50 tuổi.

Rối loạn kinh nguyệt ảnh hưởng ra sao đến sức khỏe của phụ nữ?

Trong lứa tuổi dậy th́, bé gái thường vô kinh nhiều tháng, sau đó có kinh lại th́ kinh kéo dài. Trường hợp bị rong kinh, mỗi ngày người bệnh thấy có xuất huyết âm đạo không nhiều, có khi không ướt hết một băng vệ sinh nhỏ mà chỉ là một chút máu đen. Nhưng nếu ra huyết kéo dài nhiều tháng th́ sẽ dẫn đến t́nh trạng thiếu máu nặng, đôi khi phải truyền máu. Thiếu máu sẽ làm ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ gái, ảnh hưởng đến sự học hành đồng thời sẽ có triệu chứng suy nhược cơ thể đi kèm theo. Đối với người trong lứa tuổi sanh đẻ mà ṿng kinh không rụng trứng thường dễ bị hiếm muộn.

Khi có triệu chứng rối loạn kinh nguyệt th́ phải làm ǵ?

Khi có bất kỳ biểu hiện của rối loạn kinh nguyệt, phụ nữ nên đi khám phụ khoa ngay để được chẩn đoán bệnh và điều trị phù hợp với nguyên nhân. Siêu âm là một trong những phương pháp giúp chẩn đoán thai và các khối u sinh dục dễ dàng, nhanh chóng, ít xâm lấn, rẻ tiền mà độ chính xác khá cao. Tuy nhiên, không phải loại bệnh nào cũng có thể dùng siêu âm để định bệnh chẳng hạn như những bệnh nhiễm khuẩn, rối loạn nội tiết. Những bệnh này th́ phải làm xét nghiệm máu mới t́m được nguyên nhân bệnh. Để chẩn đoán ung thư nội mạc tử cung, bệnh nhân phải được nạo ḷng tử cung để làm xét nghiệm mô học. Đối với bệnh viêm sinh dục, cần có xét nghiệm cấy vi khuẩn để định danh. Để chẩn đoán ung thư cổ tử cung, cần phải làm phết tế bào cổ tử cung, sinh thiết cổ tử cung… Như vậy, có rất nhiều phương pháp từ đơn giản, rẻ tiền như soi cổ tử cung đến phức tạp, đắt tiền như cộng hưởng từ, chụp cắt lớp (gọi tắt là chụp CT), nội soi… để t́m nguyên nhân gây ra rối loạn kinh nguyệt.

T́nh trạng rối loạn kinh nguyệt được điều trị như thế nào?

Sau khi đến các cơ sở y tế để được khám phụ khoa, người bệnh sẽ được điều trị bằng những phương pháp tùy theo nguyên nhân bệnh. Bệnh nhân tuyệt đối không nên nghe theo sự mách bảo của người khác để tự mua thuốc chữa trị, v́ nếu điều trị không đúng bệnh th́ bệnh không khỏi mà c̣n nặng thêm do kéo dài thời gian dùng thuốc vô ích, nhất là đối với những loại thuốc nội tiết. Đây là nhũng loại thuốc nhất thiết phải được bác sĩ tham vấn cách sử dụng và theo dơi khi sử dụng thuốc v́ có những chống chỉ định đối với loại thuốc này. Người bệnh cũng cần tuân thủ theo hướng dẫn của bác sĩ, không nên tự ư ngưng điều trị khi chưa có ư kiến của bác sĩ.

Pḥng ngừa rối loạn kinh nguyệt bằng cách nào?

Có những bệnh gây rối loạn kinh nguyệt mà phụ nữ có thể pḥng ngừa được bằng cách vệ sinh phụ nữ đúng cách để tránh viêm nhiễm sinh dục. Phụ nữ cần quan tâm đến vấn đề vệ sinh khi có kinh, vệ sinh thai nghén và nhất là trong quan hệ t́nh dục. Những bệnh lây truyền qua đường t́nh dục sẽ dẫn đến những hậu quả nặng nề đến sức khỏe sinh sản của phụ nữ như vô sinh, thai ngoài tử cung, viêm phần phụ mạn tính, viêm vùng chậu…

II.      SỨC KHỎE SINH SẢN VÀ VỆ SINH PHỤ NỮ

Theo Tổ chức Sức khỏe Thế giới, Sức khỏe Sinh sản là “t́nh trạng thoải mái toàn diện về thể chất, tâm thần và xă hội chứ không chỉ là không có bệnh hay tật về tất cả những vấn đề liên quan đến hệ sinh sản ở mọi giai đoạn của cuộc đời.” Để chăm sóc, giữ ǵn tốt sức khỏe sinh sản th́ vệ sinh phụ nữ đúng cách là một biện pháp rất quan trọng v́ đa số các bệnh phụ khoa thông thường có thể pḥng ngừa được bằng cách giữ vệ sinh kinh nguyệt, vệ sinh trong quan hệ t́nh dục và vệ sinh thai nghén.

1. Vệ sinh kinh nguyệt

Phụ nữ cần chú ư đến vấn đề vệ sinh trong thời kỳ kinh nguyệt v́ đây là thời điểm dễ bị nhiễm bệnh đặc biệt là viêm nhiễm sinh dục.

Trong những ngày hành kinh, có hiện tượng sung huyết do dăn nở các mạch máu vùng chậu nên người phụ nữ thường cảm thấy nặng bụng dưới, khó chịu. Lúc máu kinh thoát ra ngoài, cổ tử cung hở hơn những ngày không có kinh, tạo điều kiện cho vi trùng dễ xâm nhập từ âm đạo vào buồng tử cung. Ngoài ra, máu kinh là môi trường giúp cho vi trùng có sẵn trong âm đạo phát triển nên nếu không giữ vệ sinh tốt có thể làm viêm phần phụ cấp, viêm vùng chậu cấp, thậm chí viêm phúc mạc, nhiễm trùng huyết và dẫn đến tử vong. Thêm vào đó, trong thời điểm này người phụ nữ thường mệt mỏi làm ảnh hưởng đến sức đề kháng của cơ thể

Phụ nữ thường có quan niệm sai lầm là khi có kinh th́ không nên tắm rửa. Thật ra, trong giai đoạn này, vấn đề tắm rửa lại càng phải thường xuyên hơn. Cần phải thay băng vệ sinh mỗi khi băng ướt đẫm - trung b́nh mỗi 4 -6 giờ một lần. Ngoài ra, phụ nữ có thể sử dụng các loại nước rửa phụ khoa để loại bỏ mùi máu kinh và để giảm lượng vi khuẩn sinh sản nhanh trong máu kinh bám vào âm hộ gây nhiễm trùng ngược chiều.

Cần tránh tắm bồn, tránh bơm rửa vào trong âm đạo. Trong lúc đang hành kinh, phụ nữ không nhất thiết phải hạn chế làm việc thường ngày ngoại trừ những công việc cần khiêng vác nặng hoặc phải ngâm ḿnh dưới nước.

Phụ nữ có thể chơi những môn thể thao nhẹ nhàng, tránh những môn điền kinh quá sức. Cần tránh giao hợp v́ có thể làm chảy máu kinh nhiều hơn và v́ cổ tử cung hở nên dễ nhiễm khuẩn hơn v́ vi khuẩn có thể xâm nhập vào buồng tử cung dễ dàng hơn.

Quần áo lót phải được giặt giũ kỹ bằng xà bông và phơi ngoài trời nắng để sát trùng. Không nên phơi chỗ tối tăm ẩm thấp v́ vi khuẩn, nấm mốc dễ phát triển, gây bệnh khi mặc vào người. Sau mỗi lần tiểu tiện phải rửa sạch vùng hội âm để tránh nhiễm trùng ngược chiều v́ cơ quan sinh dục ngoài có liên quan chặt chẽ với da và hậu môn. Nên dùng nước rửa phụ khoa khi có vết thương, tổn thương ngoài da ở bộ sinh dục hoặc khi người phụ nữ đang hành kinh, sau sanh và sau giao hợp.

Tránh uống rượu, cà phê, hút thuốc và những thức ăn nhiều gia vị chua cay.

2. Vệ sinh trong quan hệ t́nh dục

Sau khi quan hệ t́nh dục phụ nữ nên đi tiểu ngay để tránh nhiễm trùng đường tiểu và nên vệ sinh bên ngoài bộ phận sinh dục, tránh thụt rửa sâu bên trong v́ thụt rửa sâu bên trong âm đạo có thể làm thay đổi môi trường âm đạo khiến vi sinh vật dễ phát triển gây viêm nhiễm sinh dục.

Tránh quan hệ t́nh dục khi đang có kinh v́ dễ gây nhiễm trùng đường sinh dục. Phụ nữ mang thai cũng nên tránh giao hợp trong 12 tuần lễ đầu mang thai và tháng cuối cùng v́ có thể gây sảy thai, sanh non.

3. Vệ sinh thai nghén

Khi mang thai, cơ thể người mẹ có nhiều biến đổi lớn để bảo đảm cho sự phát triển tốt của bào thai. Người mẹ cần phải quan tâm đến những vấn đề gọi là vệ sinh thai nghén để tạo điều kiện cho sự ra đời một đứa con khỏe mạnh, thông minh. Vệ sinh thai nghén bao gồm vệ sinh trong sinh hoạt, vệ sinh trong lao động.

Vệ sinh trong sinh hoạt

-  Vệ sinh cá nhân: thai phụ cần phải  tắm rửa hàng ngày, tránh tắm bồn hay ngâm ḿnh trong nước ao hồ, tránh bơm rửa sâu trong âm đạo v́ âm đạo, cổ tử cung sung lúc này đang bị sung huyết nên rất dễ bị tổn thương. Khi có thai, dưới ảnh hưởng của các nội tiết tố, thai phụ thường có tiết dịch âm đạo nhiều, đặc biệt là dễ phát triển nấm trong âm đạo. V́ thế, khi thấy nhiều khí hư, chúng ta phải đi khám bác sĩ để được điều trị viêm nhiễm sinh dục để pḥng tránh nguy cơ sanh non, tránh được nhiễm trùng ối khi sanh hoặc nhiễm khuẩn hậu sản sau này.

-  Tránh táo bón (v́ có thể dẫn đến nhiễm trùng đường tiểu) bằng cách ăn nhiều trái cây, rau tươi thay v́ uống thuốc sổ.

-  Chăm sóc răng miệng tốt, nếu hư răng th́ phải đến nha sĩ để chữa trị.

-  Chăm sóc đầu vú để chuẩn bị cho con bú sau khi sanh. Nếu núm vú lơm vào th́ nên kéo núm vú ra hằng ngày.

-  Mặc quần áo rộng răi, nghỉ ngơi đầy đủ.

-  Dinh dưỡng trong thai kỳ đầy đủ chất để bào thai phát triển tốt. Không hút thuốc, uống rượu v́ thuốc lá và rượu có thể làm thai nhi kém phát triển tâm thần, gây sanh non. Không nên ăn quá mặn v́ dễ bị phù, không ăn quá ngọt v́ dễ bị đái tháo đường thai kỳ.

-  Dùng thuốc phải thận trọng, theo chỉ định của Bác sĩ chuyên khoa nhất là trong 3 tháng đầu của thai kỳ v́ thuốc có thể gây dị dạng bào thai, gây độc cho thai nhi.

-  Khám thai định kỳ tại các cơ sở y tế để được phát hiện, theo dơi và điều trị sớm những bệnh có liên quan đến thai nghén như tiền sản giật, những bệnh nội khoa có sẵn như bệnh tim, bệnh lao phổi, đái tháo đường, cường giáp… Nếu bệnh lư không cho phép mang thai v́ ảnh hưởng đến sức khoẻ bà mẹ hoặc phát hiện thai bất thường (dị tật bẩm sinh ) th́ bà mẹ cần được tham vấn để chấm dứt thai kỳ sớm.

-  Tiêm pḥng uốn ván để đề pḥng uốn ván sơ sinh.

Vệ sinh trong lao động

Không để thai phụ lao động nặng nhọc quá. Không chơi những môn thể thao cần dùng nhiều sức. Có thể tập thể dục với những động tác dành cho thai phụ. Vẫn có thể tiếp tục công việc thường ngày trừ những trường hợp dọa sẩy, tiền sử sẩy thai liên tiếp. Từ tháng thứ tám trở đi nên tránh đi du lịch xa v́ có thể chuyển dạ bất ngờ.

Tóm lại, để bảo vệ sức khỏe sinh sản của ḿnh, phụ nữ nên đi khám phụ khoa định kỳ mỗi 6 tháng hoặc ít nhất 1 lần 1 năm để được phát hiện sớm một số bệnh phụ khoa nguy hiểm như ung thư cổ tử cung, chữa trị sớm những bệnh nhiễm khuẩn sinh dục. Nếu có thai th́ thực hiện qui tŕnh khám thai định kỳ. Đối với những phụ nữ đă đến tuổi măn kinh, cần được tham vấn để có những phương pháp dinh dưỡng, tập luyện thân thể  phù hợp, sử dụng thuốc khi cần để nâng cao chất lượng cuộc sống.