Tự đánh giá và theo dõi tình trạng dinh dưỡng ở bệnh nhân bị bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính

 BS Đỗ Thị Tường Oanh
BV Phạm Ngọc Thạch  

Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (BPTNMT) là căn bệnh mãn tính trên đường hô hấp và thường dẫn đến tàn phá hô hấp. Tuy là bệnh của phổi nhưng BPTNMT không chỉ có những rối loạn ở phổi mà còn có những ảnh hưởng xấu trên toàn thân, đặc biệt là thường gây suy dinh dưỡng. Suy dinh dưỡng vốn là hậu quả của BPTNMT, ngược lại khi người BPTNMT đã bị suy dinh dưỡng thì chính tình trạng suy dinh dưỡng này lại làm cho căn bệnh càng có chiều hướng xấu đi.

Ngoài ra cũng có một số bệnh nhân bị BPTNMT nhưng lại béo phì hoặc dư cân vì ít vận động. Tình trạng dư cân này cũng ảnh hưởng không tốt đến căn bệnh vì làm cho tim và phổi phải hoạt động nhiều hơn và vì lớp mỡ bụng quá dày làm hạn chế hoạt động của cơ hoành (là lớp cơ ngăn cách giữa bụng và ngực, chịu trách nhiệm chính cho các động tác hô hấp) nên người bệnh dễ bị mệt, khó thở. Hơn nữa, phần lớn người bệnh ở nhóm dư cân béo phì mặc dù có số cân nặng rất cao nhưng đa phần là lớp mỡ, còn lớp cơ thì rất mỏng, tỉ lệ cơ– mỡ mất cân đối và như vậy các bắp cơ hô hấp không làm tốt được nhiệm vụ của mình.

Như vậy thừa cân hay thiếu cân đều không tốt cho BPTNMT, người bệnh phải luôn luôn giữ cho cơ thể cân đối, khỏe mạnh mới có thể sống chung với căn bệnh với chất lượng cuộc sống tốt nhất.

Cách tự đánh giá tình trạng dinh dưỡng

Làm sao biết được mình thuộc nhóm suy dinh dưỡng, dư cân hay vẫn còn cân đối?

Để trả lời câu hỏi này người bệnh phải biết cách tự đánh giá tình trạng dinh dưỡng của mình. Thông thường các chuyên gia dinh dưỡng sử dụng công thức căn cứ trên cân nặng và chiều cao và được gọi là công thức tính chỉ số khối lượng cơ thể (danh từ quốc tế là BMI).

BMI = Cân nặng (tính bằng Kg)/ (Chiều cao tính bằng mét) ²  

Công thức này áp dụng chung cho cả nam lẫn nữ.

Đối với người châu Á, BMI < 18,5 là Suy dinh dưỡng; BMI = 18,5 – 23 : Cân đối; BMI > 23: Dư cân

Ví dụ: Một  người  bị BPTNMT có cân nặng 45Kg, chiều cao 1,65 mét. Vậy theo công thức, BMI tính được là: BMI = 45 : (1,65)² = 16,5. Chỉ số BMI của  người bệnh < 18,5, vậy người bệnh  thuộc nhóm suy dinh dưỡng.

Sau khi tính toán và biết được tình trạng dinh dưỡng của mình, người bệnh sẽ có những thái độ và biện pháp khác nhau tùy theo họ thuộc nhóm bệnh cân đối, suy dinh dưỡng hay dư cân.

Nếu  người bệnh thuộc nhóm bệnh nhân cân đối:

Đây là tình trạng lý tưởng nhất cho cơ thể nên người bệnh không cần phải điều chỉnh gì cả! Tuy nhiên, vấn đề quan trọng là phải làm sao duy trì được tình trạng này lâu dài. Người bệnh nên tự theo dõi cân nặng của mình thường xuyên (hàng tháng) và luôn luôn có ý thức đề phòng suy dinh dưỡng bởi vì suy dinh dưỡng rất dễ xảy ra ở những giai đoạn sau của bệnh. Trong chế độ ăn uống cần lưu ý:

- Chọn lựa thức ăn đầy đủ chất dinh dưỡng.

- Nhớ uống đủ nước mỗi ngày. Lượng nước trung bình hàng ngày là 1 – 1,5 lít,

- Cần lưu ý bổ sung đầy đủ các chất muối khoáng vốn rất cần cho hoạt động của các bắp cơ (bao gồm cả cơ hô hấp) như ka – li, can – xi, phốt pho…Người bệnh  nên tham khảo bảng sau đây để có thể chọn lựa cho mình những thức ăn có đủ chất muối khoáng cần thiết và hợp khẩu vị.

Cuối cùng, rau quả, trái cây tươi đem lại cho cơ thể nhiều vitamin giúp tăng cường sức đề kháng cơ thể giúp họ phòng tránh được những đợt nhiễm trùng hô hấp rất nguy hiểm.

Nếu người bệnh thuộc nhóm bệnh nhân dư cân, béo phì:

Như đã phân tích ở trên, mặc dù dư cân béo phì nhưng phần lớn trường hợp là dư thừa lớp mỡ nhưng các bắp thịt thường mỏng và yếu ớt, không đảm đương nổi động tác hô hấp. Nguyên nhân thường là do người bệnh ít vận động, ít đi lại. Một số người bệnh bị khó thở khi gắng sức nên thường tránh vận động để tránh khó thở. Một số khác có thể có tăng cân nhẹ sau khi bỏ thuốc lá.

Điều chỉnh dinh dưỡng trong trường hợp này chủ yếu là tăng cường thể dục và vận động để có thể thay thế dần lớp mỡ bệu bằng khối cơ bắp khỏe mạnh, rắn chắc. Người bệnh thường không cần phải kiêng khem nhiều để giảm cân, chỉ cần giảm bớt lượng chất béo trong thức ăn, tăng cường lượng rau quả trái cây. Và quan trọng nhất là phải tập thể dục và vận động hàng ngày hay ít nhất 3 lần mỗi tuần. Để có thể vận động và thể dục sao cho an toàn hợp lý, tránh bị mệt và khó thở khi gắng sức, người bệnh nên tham gia chương trình phục hồi chức năng hô hấp dành cho bệnh nhân BPTNMT. Không riêng gì đối với nhóm bệnh nhân dư cân, chương trình phục hồi chức năng hô hấp còn đem lại nhiều lợi ích cho cả những bệnh nhân thuộc nhóm suy dinh dưỡng hay cân đối. Chương trình này đang được triển khai tại BV Phạm ngọc Thạch.

Nếu người bệnh thuộc nhóm suy dinh dưỡng:

Đây là trường hợp cần đặc biệt quan tâm vì có thể làm cho bệnh tiến triển nặng hơn. Người bệnh cần điều chỉnh tình trạng suy dinh dưỡng theo hướng dẫn của thầy thuốc.