Thực phẩm bổ sung Vi chất dinh dưỡng, lịch sử, hiệu quả và định hướng tương lai

 Ths. Bs. Trần Khánh Vân
Viện Dinh dưỡng

Lịch sử bổ sung vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm:

Thuật từ “Bổ sung vi chất vào thực phẩm” đã được đề cập tới từ những năm 60 của thế kỷ 20. Mỹ là nước đầu tiên có thực phẩm bổ sung vi chất vào năm 1967. Sản phẩm lúc đó là sữa ngô đậu nành và bột ngô đậu nành được cung cấp cho trẻ em trước tuổi học đường bị suy dinh dưỡng. Sau đó, bột ngô đậu nành bổ sung vi chất được cung cấp rộng rãi trong các chương trình ăn bổ sung cho trẻ em từ năm 1982 tới nay. Các nghiên cứu về thức ăn chế biến sẵn có bổ sung vi chất điều trị suy dinh dưỡng cấp cho trẻ nhỏ (RUTF) cũng đã được nghiên cứu và áp dụng ở nhiều nước. Nghiên cứu về hiệu quả của thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng đã được tiến hành ở nhiều quốc gia châu Phi, châu Á, và châu Mỹ La tinh như Malawi, Haiiti, Kenya, Gana, Nepal, Liberia, Burundi, Guatemala, Ấn độ, Trung quốc, Việt nam…

Từ năm 2003 tới nay Liên minh Cải thiện dinh dưỡng toàn cầu (GAIN) đã hỗ trợ triển khai bổ sung vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm ở các nước như Trung Quốc, Moroco, Nam Phi và Việt nam. Với sự hỗ trợ của GAIN, các thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng sẽ có sẵn cho toàn dân chứ không chỉ nhằm vào một nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị thiếu vi chất dinh dưỡng. Do vậy, tùy theo thói quen ăn uống, loại thực phẩm được tiêu thụ hàng ngày nhiều nhất sẽ được lựa chọn để bổ sung vi chất dinh dưỡng.

Rất nhiều nước đã có các sản phẩm khác nhau có bổ sung vi chất dinh dưỡng trong đó một số nước việc bổ sung này là tự nguyện như Kenya, Malawi, Namibia, Pakistan, New Zealand… nhưng một số nước khác việc bổ sung một số loại vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm là bắt buộc như bổ sung acid folic vào các sản phẩm ngũ cốc ăn liền là bắt buộc ở Mỹ, Canada, Costa Rica, Chile và Nam Phi. Bổ sung vitamin A vào dầu ăn là bắt buộc ở Philipin, Thái lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Argentina…

Hiệu quả của thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng

Hiệu quả đối với tình trạng vi chất dinh dưỡng

Các nghiên cứu về hiệu quả của thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng đều cho thấy có hiệu quả cao đối với tình trạng vi chất dinh dưỡng. Các chỉ số xét nghiệm về vi chất dinh dưỡng trên người đều thấy có cải thiện rõ rệt ở các đối tượng ăn thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng. Ở Mỹ, tỷ lệ dị tật ống thần kinh – dị tật ở trẻ sơ sinh gây ra do thiếu acid folic khi mang thai - giảm khoảng 19-32% kể từ khi triển khai chương trình bắt buộc bổ sung acid folic vào ngũ cốc ăn liền. Ở một số nước khác như Canada, Nam Phi, Costa Rica, Chile, Argentina, Brazin tỷ lệ giảm này là từ 19-55%. Các vi chất từ thực phẩm có bổ sung vi chất dinh dưỡng có khả năng hấp thu tốt hơn các vi chất từ thực phẩm tự nhiên, do vậy giá trị sinh học cũng cao hơn.

Hiệu quả đối với tình trạng tăng trưởng về chiều cao, cân nặng ở trẻ em

Xem xét 12 nghiên cứu trên trẻ em lứa tuổi trước học đường có phương pháp nghiên cứu chặt chẽ nhất được lựa chọn từ hơn 1000 nghiên cứu về hiệu quả của thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng đối với tình trạng tăng trưởng ở trẻ em, hầu hết đều cho thấy trẻ em tăng trưởng chiều cao và cân nặng tốt hơn sau khi được ăn các thực phẩm bổ sung dinh dưỡng. Một số nghiên cứu còn cho thấy tăng đáng kể dự trữ mỡ và khối lượng xương (nghiên cứu có bổ sung vitamin D).

Hiệu quả đối với tình trạng bệnh tật

Ngoài hiệu quả ngăn ngừa dị tật nói trên, trẻ được ăn các thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng thường ít bị các bệnh đường hô hấp và tiêu chảy, đến trường đều đặn hơn và ít nghỉ ốm hơn trẻ không được ăn. Một số nghiên cứu còn thấy rằng nếu bị cùng bị bệnh như nhau thì trẻ ở nhóm được ăn thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng thường khỏi bệnh trước nhóm trẻ không được ăn các thực phẩm này. Các thực phẩm có bổ sung vi chất dinh dưỡng cũng có tương tác tốt và làm tăng hiệu quả việc tẩy giun ở trẻ em. Các trẻ em được ăn sữa bổ sung vi chất dinh dưỡng có nhiều vi khuẩn có lợi hơn các trẻ em ăn sữa thường.

Hiệu quả đối với sự phát triển trí tuệ

Thực phẩm có bổ sung vi chất dinh dưỡng giúp làm tăng năng lực học tập ở trẻ em, giúp trẻ em đạt được kết quả học tập tốt hơn. Trẻ em ăn thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng sẽ có trí nhớ, khả năng tập trung và chú ý tốt hơn các em không được ăn thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng.

Hiệu quả  giá thành của thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng

Tỷ suất giá thành của bổ sung vi chất dinh dưỡng có giá trị trung vị là 6:1 tính theo năng suất lao động thể chất hoặc 36:1 tính theo lợi ích trí tuệ

Thiếu vi chất dinh dưỡng được xếp vào loại nguy cơ dinh dưỡng cao thứ hai với 2.4% DALY toàn cầu (tỷ lệ tàn tật hiệu chỉnh theo tuổi thọ, một DALY tương ứng với mất 1 năm sống khỏe mạnh).  Loại bỏ thiếu vi chất dinh dưỡng toàn cầu góp phần vào việc làm tăng thêm 1 năm sống khỏe mạnh của hơn 35 triệu người trên thế giới. Bổ sung vi chất vào thực phẩm đưa ra một cách tiếp cận có hiệu quả giá thành cao do cung cấp vi chất cho phần lớn dân chúng thông qua bổ sung vào các loại lương thực và gia vị thông dụng so với các phương pháp tiếp cận khác như đa dạng hóa bữa ăn hay đường uống. Giá thành hàng năm của việc cung cấp viên sắt cho phụ nữ có thai khi đạt độ bao phủ 95% là khoảng 10,42 USD tới 50.16 USD/người nhưng giá thành của bổ sung vi chất vào thực phẩm cũng với độ bao phủ tương tự chỉ chiếm 0.06 tới 0.15USD. Giá thành bình quân đầu người của giải pháp đa dạng hóa bữa ăn, bổ sung đường uống và bổ sung vi chất vào thực phẩm lần lượt là 1148USD, 11.4USD và 0.06USD. Hiệu quả giá của việc bổ sung đường uống, đa dạng hóa bữa ăn và bổ sung vào thực phẩm lần lượt là 179USD, 103USD và 66USD trên 1 DALY (1 năm sống khỏe mạnh).

Định hướng tương lai

Phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng là một cuộc chiến bền bỉ để đẩy lùi “nạn đói tiềm ẩn” nâng cao năng lực lao động, trí tuệ và cuộc sống khỏe mạnh của người dân Việt nam. Phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng là mục tiêu của chiến lược dinh dưỡng quốc gia 2011-2020. Các tổ chức quốc tế UNICEF, WHO, GAIN…  đang tích cực hỗ trợ Việt nam về kỹ thuật, chính sách, và kinh phí để triển khai các chương trình phòng chống thiếu dinh dưỡng. Ngoài các nỗ lực của ngành Y tế nói chung và Viện Dinh dưỡng nói riêng, luật thực phẩm vừa được Quốc hội thông qua, có hiệu lực từ tháng 7 năm 2011, sẽ đặt thêm trách nhiệm cho các nhà sản xuất trong việc bổ sung vi chất vào thực phẩm để cải thiện tinh trạng thiếu vi chất dinh dưỡng. Các sản phẩm được bổ sung vi chất dinh dưỡng sẽ ngày càng tăng gồm có bánh quy, bột mỳ, đường, dầu ăn, nước mắm, gia vị, gạo…. Việc một số loại thực phẩm bắt buộc phải bổ sung các vi chất dinh dưỡng quan trọng đang được các cơ quan chức năng trong và ngoài ngành y tế nghiên cứu và áp dụng sẽ góp phần quan trọng vào thành công của chương trình phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân Việt nam.