Tác dụng và tác hại của thuốc làm giảm cân

TS. DS. Nguyễn Hữu Đức

Trường Đại học Y Dược TP. HCM

I. Vài ghi nhận về chứng béo phì

A. Định nghĩa:

- Béo phì là tình trạng có sự thừa lượng mỡ quá mức, dẫn đến cơ thể gia tăng trên 25% thể trọng.

- Thể trọng hợp lý có thể tính theo BMI (Body Mass Index), là chỉ số khối lượng cơ thể, được tính theo công thức:

BMI =

P: thể trọng (kg)

C: chiều cao (m)

- Nữ: . có thể trọng hợp lý khi BMI nằm trong khoảng 18 – 22,

. bị béo phì khi BMI > 27,5.

- Nam: BMI = 20 – 25, béo phì khi BMI > 30.

- Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO):

· Thừa cân (overweight) khi: BMI = 25 – 29,9

· Béo phì khi: BMI > 30.

- Theo đề nghị của khối các nước ASEAN:

· Thừa cân khi: BMI = 23 – 25

· Béo phì độ 1 khi: BMI = 25 – 30

· Béo phì độ 2 khi: BMI > 30.

- Béo phì còn tính theo vòng eo khi: nữ > 80cm, nam > 94 cm.

B. Nguyên nhân đưa đến béo phì, có thể kể:

- Chế độ ăn uống quá nhiều chất sinh ra năng lượng như chất đường (đặc biệt loại tiêu thụ nhanh), chất béo, dầu mỡ nhưng thiếu sự vận động thích hợp để tiêu bớt năng lượng đó đi, năng lượng thừa được tích trữ lại thành dạng mỡ gây béo phì.

- Rối loạn sự biến dưỡng, sự hoạt động của một số hệ enzyme trong cơ thể (như enzyme ATLPL: adipose tissue lipoprotein lipase).

- Rối loạn hoạt động tuyến nội tiết như tuyến giáp (nhược giáp), tuyến não thùy, tuyến sinh dục, tuyến thượng thận gây béo phì thứ phát.

- Do thuốc: như dùng liều cao glucocorticoid trong thời gian dài.

- Do gen: hiện nay người ta phát hiện có một gen gọi là gen béo phì (obese gene) điều khiển sự tổng hợp leptin, một hormon giúp chuyển hóa phân hủy mỡ. Nếu gen này bị đột biến sẽ đưa đến tình trạng thiếu hoặc kháng leptin gây béo phì.

- Chứng béo phì thường liên quan đến các bệnh lý hoặc rối loạn như: đái tháo đường (tiểu đường), tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, mệt mỏi, khó thở khi gắng sức và có xu hướng bị hư các khớp nâng đỡ ( khớp háng, đầu gối, cột sống...).

II. Các thuốc làm giảm thể trọng

A. Không dùng thuốc:

- Trước khi dùng thuốc, cần ghi nhận phương cách chống béo phì chủ yếu là:

· Điều chỉnh chế độ ăn uống: giảm chất béo, bột, đường, tăng thêm lượng rau quả. Mỗi ngày ăn giảm 500Kcal để chỉ thu nhận khoảng 1200Kcal/ngày, có thể làm giảm thể trọng khoảng 0,5kg/tuần.

· Hoạt động thể lực: năng vận động, tập thể dục, chơi thể thao với cường độ và thời lượng tập thích đáng (ít nhất 60 phút mỗi ngày).

B. Thuốc làm giảm thể trọng:

- Có thể chia làm 3 loại và đều có tác dụng phụ:

1. Thuốc làm no đầy ống tiêu hóa với chất độn:

- Tên thuốc: Coréine, Décorpa, Pseudophage.

- Chứa các chất như: Sterculia, Methycellulose... Khi uống vào không hấp thu, chỉ hút nước trương nở làm đầy bụng, do đó làm giảm cảm giác đói, người dùng thuốc không muốn ăn nữa. - Tác dụng phụ: chướng bụng, đầy hơi.

- Chống chỉ định: chứng hẹp đường tiêu hóa, chứng to kết tràng

2. Thuốc làm gia tăng biến dưỡng:

- Lipolysin F chứa nội tiết tố tuyến giáp thyroxin nhằm gia tăng biến dưỡng ở tế bào. Thuốc chỉ công hiệu trong trường hợp béo phì do thiếu thyroxin và sử dụng thật cẩn thận do có nguy cơ gây ức chế chức năng tuyến giáp, hại tim (do tăng nhịp tim).

- Có khi thuốc lợi tiểu được dùng trong trường hợp có sự tồn tích nước, phải dùng thận trọng vì có thể gây mất cân bằng nước và chất điện giải trầm trọng. Đặc biệt, thuốc lợi tiểu làm tăng đường huyết sẽ làm tăng nguy cơ bị đái tháo đường hoặc nếu có bệnh sẵn sẽ làm bệnh xấu đi.

- Hiện nay, thuốc chứa L-carnitin (một dẫn chất được tạo thành từ một acid amin có tên lysin) được cho là làm giảm cân nhưng thực chất đây chỉ là chất phụ trợ chuyển hóa chất béo giúp oxy hóa acid béo trong tế bào để tạo năng lượng.

3. Thuốc gây chán ăn:

- Hiện nay, thuốc đang được sử dụng và gây ra nhiều tác dụng không tốt.

- Đó là các thuốc chứa Amphetamin hoặc các dẫn chất tương tự Amphetamin: Benzedrine, Phenamin, Mirapront N, Isoméride, Didrex, Anorex, Tepanil, Adifax, Pondéral...

- Thuốc tác dụng trên hệ thần kinh trung ương (vùng dưới đồi: hypothalamus) gây kích thích (làm cho khó ngủ), làm giảm cảm giác đói.

- Người dùng thuốc ăn mất ngon và không muốn ăn, do ăn không được và có thể ngủ không được nên sẽ gầy ốm.

- Thuốc gây trạng thái kích thích và làm cho chán ăn vì làm cho hệ thần kinh sinh ra chất sinh học dẫn truyền thần kinh nhiều hơn, như làm tăng noradrenalin (thuốc: phentermin), serotonin (thuốc: fluoxetin, dexfenfluramin).

- Thuốc loại này có thể nguy hiểm vì gây nghiện (người nghiện ma túy thường kết hợp dùng thêm thuốc kích thích này cũng như người nghiện thuốc gây chán ăn sẽ dẫn đến sử dụng luôn ma túy) gây tâm trạng chán nản khi ngưng dùng thuốc (có xu hướng tự tử).

- Chống chỉ định: bệnh tim mạch, cao huyết áp, glaucome khép góc.

- Thuốc được bác sĩ chỉ định trong thời gian ngắn (không dùng thuốc quá 4 tuần) đối với người bị bệnh béo phì thuộc loại trung bình hoặc nặng và khi chế độ ăn kiêng áp dụng không có hiệu quả. Việc sử dụng thuốc được theo dõi kỹ tại bệnh viện.

- Một loại thuốc cũng có tác dụng kích thích gây chán ăn là thuốc thuộc nhóm cường giao cảm, gồm có: phenylpro panolamin (viết tắt PPA), ephedrin, pseudoephedrin. Hiện nay nhiều nước đã cấm dùng PPA làm thuốc giảm cân do thuốc này có liên quan đến việc gây tai biến mạch máu não (chảy máu não và màng não). Ở một số người dùng PPA làm thuốc giảm cân gần đây ở Mỹ đã xảy ra các tai biến gây chết người do việc dùng chế phẩm giảm cân chứa ma hoàng (vị thuốc đông y có tên ephedra chứa ephedrin).

C. Một số thuốc bị cấm lưu hành:

- Năm 1995, ở Pháp: Isoméride và Pondéral bị cấm vì gây tăng áp ở phổi và làm tổn thương van tim.

- Năm 1999, Cộng đồng Châu Âu: cấm Anorex, Prefamone, Tenuate Dospan, Moderatan, Fempoporex, Dinitel, Lincital do gây nhiều tác dụng phụ lại tỏ ra không hữu hiệu trong trị liệu béo phì.

- Ở Việt Nam, ngày 24/9/1997, Cục Quản lý Dược thông báo (số 28/QLD-QĐ) rút số đăng ký biệt dược gây chán ăn Adifax (Fenfluramine) và Pondéral (Dexfenfluramine) do nhà sản xuất báo cáo thuốc gây một số biến chứng về tim mạch.

III. Thuốc giảm thể trọng mới

A. Orlistat (biệt dược Xenical):

- Đây là thuốc không hấp thu, không tác động trên hệ thần kinh trung ương mà chỉ ức chế hoạt tính của lipase ở ruột, vì vậy sẽ làm giảm sự hấp thu chất béo (mỡ) từ ruột vào máu. Ta biết rằng, dịch tụy có chứa lipase, lipase hoạt động sẽ thủy phân chất béo thành các chất đơn giản hơn và các chất đơn giản này mới được hấp thu qua niêm mạc ruột để vào máu và tái tạo lại chất béo. Khi dùng Orlistat, Orlistat kết dính vào lipase và làm cho lipase hết hoạt động. Orlistat chỉ làm giảm sự hấp thu chất béo vào khoảng 30% so với chất béo ăn hàng ngày. Vì vậy, đây được xem là thuốc thuộc nhóm giảm tích lũy năng lượng, còn kết hợp với chế độ ăn ít calo.

- Tác dụng phụ: đầy bụng, rối loạn tiêu hóa do rối loạn hấp thu mỡ.

- Khi dùng thuốc, cần lưu ý: rối loạn sự hấp thu các vitamin tan trong dầu (vitamin A, D, E..., có khi cần phải bổ sung), giảm hấp thu thuốc ngừa thai nếu uống chung.

B. Sibutramin (biệt dược Reductil):

- Gây chán ăn và tăng sinh nhiệt theo cơ chế thần kinh, bằng cách ức chế sự tái hấp thu serotonin và noradrenalin ở các đầu dây thần kinh. Tuy nhiên, thuốc không gây nghiện (do không gây khoái cảm giống amphetamin), không gây tăng áp động mạch phổi và hại van tim (được ghi nhận cần theo dõi thêm).

- Tác dụng phụ: tăng nhẹ huyết áp và mạch, nhức đầu, khô miệng, táo bón, mất ngủ.

C. Một số thuốc khác:

- Có một số thuốc mới đang nghiên cứu là thuốc thuộc hệ thống hormon peptid như: cholecysto kinin, amylin, leptin... có tác dụng làm giảm sự truyền tín hiệu về cảm giác đói để không thấy đói.

- Ở Việt Nam, cần lưu ý về thuốc Đông y làm giảm cân bán trôi nổi. Có thuốc chứa dược liệu gây nhuận trường, lợi tiểu gây tác dụng phụ trầm trọng cho người sử dụng. Có cả thuốc là giả mạo không rõ nguồn gốc, có thể gây độc chết người.