Bệnh Loãng xương - điều trị và phòng ngừa

—{–

TS. BS Lê Anh Thư

Khoa Nội Cơ Xương Khớp, Bệnh viện Chợ Rẫy

1. BỆNH LOÃNG XƯƠNG LÀ GÌ?

Loãng xương (Osteoporosis), còn được gọi Xốp xương hay Thưa xương, là một bệnh lý ảnh hưởng tới khối lượng và chất lượng của hệ thống xương khiến cho sức chống đỡ và chịu lực của xương giảm đi, xương sẽ trở nên mỏng mảnh, dễ gẫy, dễ lún và dễ xẹp, đặc biệt ở các vị trí chiụ lực của cơ thể như: cột sống, cổ xương đùi, đầu dưới xương quay...

Nói đơn giản hơn loãng xương là tình trạng xương mỏng mảnh và yếu đến mức rất dễ gẫy khi bị chấn thương dù rất nhẹ, thậm chí có thể gãy tự nhiên không do chấn thương.

2. TẠI SAO LOÃNG XƯƠNG LẠI NGÀY CÀNG GIA TĂNG?

Một trong những thành tựu rất lớn của Y học nói riêng và của Khoa học Kỹ thuật nói chung là nâng cao tuổi thọ cho con người. Với sự gia tăng tuổi thọ, số người có tuổi (trên 65 tuổi) ngày càng cao và chiếm một vị trí rất đáng kể trong dân số. Hiện nay số người có tuổi chiếm trên 12% dân số thế giới, dự tính vào năm 2020, con số này sẽ là 17% (chiếm 40% chi phí y tế của toàn xã hội).

Từ 10 năm nay, bệnh Loãng xương đã được coi là một vần đề sức khoẻ mang tính toàn cầu vì ảnh hưởng nhiều tới sức khỏe người có tuổi (đặc biệt là phụ nữ) và đòi hỏi chi phí rất lớn về Y tế của xã hội. Loãng xương đã được coi là một trong 4 vần đề lớn được đặc biệt quan tâm trong thập niên 2000 – 2010, thập niên đầu tiên của thế kỷ 21, mà Liên hiệp quốc và Tổ chức Y tế Thế giới đã đề xướng là Thập niên Xương và Khớp (The Bone and Joint Decade).

Hiện nay, Loãng xương đang được coi là một bệnh dịch âm thầm, ngày càng gia tăng, đang có xu hướng lan rộng khắp thế giới, đặc biệt ở các nước Châu Á.

- Khoảng 50 % phụ nữ trên 50 tuổi bị Loãng xương.

- Trên 40 % phụ nữ trên 70 tuổi bị gẫy xương do Loãng xương.

3. TÌNH HÌNH LOÃNG XƯƠNG Ở NƯỚC TA NHƯ THẾ NÀO?

Cho đến nay, vẫn chưa có một nghiên cứu dịch tễ đầy đủ nào về bệnh Loãng xương cũng như mức độ ảnh hưởng của bệnh lên sức khỏe người bệnh và chi phí y tế của căn bệnh này ở nước ta. Đa số bệnh nhân Loãng xương chưa được chẩn đoán, chưa được điều trị đầy đủ và chưa được theo dõi lâu dài. Chẩn đoán Loãng xương đa số muộn, vào lúc đã có biến chứng: đau kéo dài do chèn ép rễ thần kinh, gẫy lún đốt sống, gẫy xương… Việc điều trị hầu hết mới chỉ dựa vào Calci, Vitamine D và chất chuyển hóa của vitamind D (Calcitriol). Các thuốc điều trị tích cực khác còn rất hạn chế.

Một số nghiên cứu tại TP Hồ Chí Minh đã cho thấy:

- Khẩu phần ăn hàng ngày của chúng ta rất thiếu calci, việc sử dụng sữa và các chế phẩm của sữa trong cộng đồng còn rất ít và hầu hết đều tập trung ở TP Hồ Chí Minh và Hà Nội.

- Khối lượng khoáng chất đỉnh của xương ở người trưởng thành khá thấp, tỷ lệ Thiếu xương và Loãng xương khá cao trong cộng đồng.

- Chưa có chiến lược phòng ngừa bệnh lâu dài và đầy đủ, mọi người chưa chủ động phát hiện bệnh sớm.

- Đa số nhân dân lao động không có khả năng sử dụng thuốc điều trị lâu dài khi có bệnh, chưa có giải pháp để đương đầu với những khó khăn về kinh tế của người bệnh.

4. CHI PHÍ CHO ĐIỀU TRỊ LOÃNG XƯƠNG NHƯ THẾ NÀO?

Hàng năm, chi phí cho điều trị Loãng xương ở các nước phát triển không ngừng tăng lên. Riêng ở Mỹ, một đất nước phát triển vào loại hàng đầu thế giới, chi phí cho bệnh Loãng xương luôn là một con số rất đáng quan tâm. Chỉ trong vòng 15 năm, chi phí này đã tăng 4 gấp lần (5,1 tỷ USD năm 1986 và 22 tỷ USD năm 2001).

TỈ USD

Chi phí cho bệnh Loãng xương tại Mỹ

Chi phí cho bệnh Loãng xương tại Mỹ

Theo thông báo của Liên đoàn chống bệnh Loãng xương Thế giới (IOF), hiện nay chi phí cho bệnh Loãng xương tương đương với chi phí cho bệnh Tiểu đường và lớn hơn chi phí cho cả hai bệnh ung thư thường gặp nhất ở phụ nữ cộng lại (ung thư vú và ung thư cổ tử cung).

5. TẠI SAO CHI PHÍ CHO BỆNH LOÃNG XƯƠNG LẠI CAO NHƯ VẬY?

Chi phí lớn nhất cho bệnh loãng xương là để điều trị biến chứng gãy xương, đặc biệt là gãy cổ xương đùi.

Năm 1990, toàn thế giới có khoảng 1,7 triệu trường hợp gẫy cổ xương đùi do loãng xương, thì 31 % số này thuộc các nước châu Á. Với tốc độ lan tràn được ví như dịch hiện nay, dự tính năm 2050, toàn thế giới sẽ có tới 6,3 triệu trường hợp gãy cổ xương đùi do loãng xương, và 51 % số này thuộc các nước châu Á.

Gãy xương do Loãng xương đang thực sự trở thành một gánh nặng cho chương trình chăm sóc sức khỏe của mỗi quốc gia

Đây là một thách thức lớn cho sức khỏe cộng đồng, đặc biệt ở các nước châu Á, nơi mà đa phần là các nước đang phát triển, đông dân và còn có nhiều khó khăn về kinh tế, trong đó có nước ta.

Gãy xương là một biến chứng nặng của Loãng xương, được ví như Tai biến mạch vành (Nhồi máu cơ tim) trong bệnh Cơ tim thiếu máu cục bộ vì hậu quả của chúng không thua kém gì nhau, mặc dù trên thực tế người ta vẫn nghĩ là tai biến mạch vành nặng nề hơn nhiều.

Các chi phí y tế để điều trị biến chứng gãy xương do loãng xương gồm:

1. Chi phí nằm bệnh viện để điều trị gẫy xương: cố định ngoài, kết hợp xương, thay chỏm xương đùi…

2. Chi phí điều trị các biến chứng do nằm lâu ở người có tuổi bị gãy xương (vì phải bất động chỗ xương gãy, vì không vận động được) như: viêm phổi, viêm đường tiết niệu, loét tư thế, loãng xương tiếp tục…

3. Chi phí cho các thuốc điều trị tích cực bệnh Loãng xương (Bisphosphonates và/hoặc Calcitonine và/hoặc hormon hay các thuốc giống hormon), vitamin D, thuốc tăng đồng hóa… trong suốt quãng đời còn lại của người bệnh để tránh tái gãy xương.

4. Hậu quả của gãy xương do loãng xương: người bệnh tử vong trong vòng 5 năm (20 %), người bệnh phải có người trợ giúp suốt cuộc đời còn lại (20 %), người bệnh bị tàn phế, phải phụ thuộc hoàn toàn vào người khác (30 %), chỉ có khoảng 30 % có thể hội nhập trở lại với cuộc sống xã hội nhưng vẫn luôn luôn bị nguy cơ tái gãy xương rình rập.

6. NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH LÀ GÌ?

Loãng xương có thể phân thành hai loại:

Loãng xương tiên phát (do tuổi già) và Loãng xương thứ phát (do các yếu tố nguy cơ thúc đẩy).

Loãng xương do tuổi già là một tiến trình mang tính quy luật của cơ thể, là một trong những bệnh lý rất thường gặp ở người có tuổi vì ba lý do cơ bản sau:

1. Các tế bào sinh xương (Osteoblasts) bị lão hóa.

2. Hạn chế sự hấp thu và chuyển hóa calci và vitamine D ở ruột.

3. Suy giảm các hormon sinh dục (Oestrogen và Tetosterone), đặc biệt là hormon sinh dục nữ (Oestrogen của buồng trứng) làm cho các tế bào hủy xương (Osteoclasts) tăng hoạt tính.

Loãng xương thứ phát là loãng xương do các yếu tố nguy cơ, làm nặng thêm tình trạng Loãng xương do tuổi, có thể xảy ra ở người trẻ.

Các yếu tố nguy cơ của bệnh loãng xương

1. Kém phát triển thể chất từ khi còn nhỏ, đặc biệt là Còi xương, Suy dinh dưỡng, chế độ ăn thiếu Protid, thiếu Calci hoặc tỷ lệ Calci/Phospho trong chế độ ăn không hợp lý, thiếu vitamin D hoặc cơ thể không hấp thu được vitamin D... vì vậy khối lượng khoáng chất đỉnh cuả xương ở tuổi trưởng thành thấp, đây được coi là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của bệnh loãng xương.

2. Ít hoạt động thể lực (hoạt động thể lực thường xuyên sẽ giúp cho cơ thể đạt đươc khối lượng xương cao nhất lúc trưởng thành).

3. Sinh đẻ nhiều lần, nuôi con bằng sữa mẹ mà không ăn uống đủ chất đặc biệt là Protid và Calci để bù đắp lại.

4. Bị các bệnh mãn tính đường tiêu hóa (viêm loét dạ dầy, viêm ruột mãn tính...) làm hạn chế hấp thu calci, vitamin D, protid...

5. Có thói quen sử dụng nhiều rượu, bia, cà phê, thuốc lá… làm tăng thải calci qua đường thận và giảm hấp thu calci ở đương tiêu hóa (thường ở nam giới)

6. Thiểu năng các tuyến sinh dục nam và nữ (suy buồng trứng sớm, mãn kinh sớm, cắt buồng trứng, thiểu năng tinh hoàn…)

7. Bất động quá lâu ngày do bệnh tật, do nghề nghiệp (những người du hành vũ trụ khi ở trong tàu vũ trụ đi ra ngoài không gian)... vì khi bất động lâu ngày các tế bào hủy xương tăng hoạt tính.

8. Bị các bệnh nội tiết: cường tuyến giáp, cường tuyến cận giáp, cường tuyến vỏ thượng thận, tiểu đường...

9. Bị bệnh suy thận mãn hoặc phải chạy thận nhân tạo lâu ngày gây mất nhiều calci qua đường tiết niệu.

10. Mắc các bệnh xương khớp mãn tính khác đặc biệt là Viêm khớp dạng thấp và Thoái hoá khớp.

11. Do sử dụng một số thuốc: chống động kinh (Dihydan), thuốc chữa bệnh tiểu đường (Insulin), thuốc chống đông (Heparin) và đặc biệt là các thuốc kháng viêm nhóm Corticosteroid (Corticosteroid một mặt ức chế trực tiếp quá trình tạo xương, mặt khác làm giảm hấp thu calci ở ruột, tăng bài xuất calci ở thận và làm tăng quá trình hủy xương).

7. TRIỆU CHỨNG, DIỄN BIẾN VÀ BIẾN CHỨNG CỦA BỆNH LOÃNG XƯƠNG NHƯ THẾ NÀO?

Người ta thường ví bệnh loãng xương giống như một tên ăn cắp thầm lặng, hàng ngày cứ lấy dần calci trong ngân hàng dự trữ xương cuả cơ thể con người. Khi có dấu hiệu lâm sàng, là lúc đã có biến chứng, thường cơ thể đã bị mất tới 30% khối lượng xương. Loãng xương đang được coi là một bệnh dịch âm thầm nhưng đang có xu hướng lan rộng khắp thế giới.

Biểu hiện lâm sàng:

· Đau mỏi mơ hồ ở cột sống, đau dọc các xương dài (đặc biệt xương cẳng chân), đau mỏi cơ bắp

· Đau thực sự cột sống, đau lan theo khoanh liên sườn, đau khi ngồi lâu, khi thay đổi tư thế. Có thể đau mãn tính hoặc cấp tính sau chấn thương (gãy xương cổ tay, gãy lún đốt sống, gãy cổ xương đùi…)

· Gù lưng, giảm chiều cao

Biến chứng của loãng xương:

· Đau kéo dài do chèn ép thần kinh

· Gãy xương cổ tay, gãy lún đốt sống, gãy cổ xương đùi

· Ảnh hưởng nghiêm trọng tới chất lượng sống của người có tuổi.

8. LÀM THẾ NÀO ĐỂ PHÁT HIỆN SỚM BỆNH?

1. Phát hiện các yếu tố nguy cơ gây loãng xương thứ phát (đã nêu trên).

2. Đi khám bệnh sớm, ngay khi có các dấu hiệu đau mỏi mơ hồ ở cột sống, ở hệ thống xương khớp, dọc các xương dài (đặc biệt xương cẳng chân), đau mỏi cơ bắp, vọp bẻ… Các bác sĩ chuyên khoa sẽ cho kiểm tra:

· Chụp Xquang xương hoặc cột sống

· Đo khối lượng xương

· Khám và phát hiện các yếu tố nguy cơ

3. Khám bệnh và theo dõi định kỳ (tùy mức độ bệnh)

4. Luôn có ý thức phòng bệnh (suốt cuộc đời)

· Chế độ sinh hoạt, tập luyện tăng cường hoạt động ngoài trời, tập vận động thường xuyên và phù hợp với sức khoẻ, duy trì lối sống năng động, tránh các thói quen xấu: uống nhiều ruợu, cafe, thuốc lá…

· Chế độ ăn uống luôn luôn bảo đảm một chế độ ăn uống đầy đủ Protein và khoáng chất, đặc biệt là Calci. Vì vậy sữa và các chế phẩm từ sữa (Bơ, Phoma, Yaourt…) là thức ăn lý tưởng cho một khung xương khoẻ mạnh. Chế độ này cần đươc duy trì suốt cuộc đời mỗi người.

· Kiểm soát tốt các bệnh lý ảnh hưởng và các yếu tố nguy cơ của bệnh

9. XỬ TRÍ NHƯ THẾ NÀO KHI CÓ BỆNH?

A. Mục tiêu điều trị bệnh loãng xương:

Vì những hậu quả nặng nề nêu trên, bằng mọi cách, việc điều trị loãng xương phải đạt tới hai mục tiêu cơ bản sau:

1. Không để bệnh nhân loãng xương bị gãy xương.

2. Nếu đã bị gãy xương do loãng xương, không để bị tái gãy xương.

B. Chế độ ăn uống, sinh hoạt, tập luyện:

· Chế độ ăn uống: luôn luôn bảo đảm một chế độ ăn uống đầy đủ Protein và khoáng chất, đặc biệt là Calci. Vì vậy sữa và các chế phẩm từ sữa (Bơ, Phomai, Yaourt…) là thức ăn lý tưởng cho một khung xương khỏe mạnh. Chế độ này cần đươc duy trì suốt cuộc đời mỗi người.

· Chế độ sinh hoạt, tập luyện: tăng cường hoạt động ngoài trời, tập vận động thường xuyên và phù hợp với sức khỏe, tránh té ngã.

C. Chế độ điều trị:

· Các thuốc chống hủy xương: Bisphosphonates (Alendronate, Risedronate…), Calcitonine từ cá hồi (Miacalcic), Hormon thay thế (Oestrogen, Androgen, các thuốc giống Hormon dùng để thay thế Hormon (Tibolone, Raloxifene…) là các điều trị tích cực nhằm ngăn chặn sự hủy xương và giúp cho cơ thể sử dụng tốt các “nguyên vật liệu” để duy trì và tái tạo một khung xương tốt. Mỗi loại thuốc trong nhóm này đều có những ưu điểm riêng, đều có thể sử dụng riêng lẻ hoặc phối hợp với nhau để tăng hiệu quả điều trị bệnh Loãng xương.

· Các thuốc tăng tạo xương: Vitamin D hay chất chuyển hóa của vitamin D (Rocaltrol), các thuốc tăng đồng hóa (Duraboline, Deca-duraboline), vitamin K2 (Glakay)..,

· Cung cấp bổ sung đầy đủ protein và khoáng chất Calci, Phospho… cho cơ thể là cách điều trị cơ bản nhằm cung cấp những “nguyên vật liệu” để bổ sung cho xương khi mà chế độ ăn không đáp ứng đủ hoặc khi cơ thể không hấp thu được đầy đủ.

· Nhu cầu Calci hàng ngày trung bình ³ 500 mg cho người trưởng thành

³ 1000 mg cho người 40 - 50 tuổi

³ 1500 mg cho người > 50 tuổi

(Một ly sữa # 200 – 300 mg calci)

· Nhu cầu Protein hàng ngày trung bình ³ 1 g/kg cân nặng (tương đương ³ 100 g thịt nạc, 200 g cá nạc).

10. PHÒNG NGỪA LOÃNG XƯƠNG NHƯ THẾ NÀO?

Khi đã bị loãng xương, phải điều trị tích cực và lâu dài. Các thuốc để điều trị tích cực đều khá đắt tiền nên chi phí điều trị thường quá cao so với mức sống của đa số nhân dân lao động. Chính vì vậy việc phòng ngừa bệnh có ý nghĩa rất lớn, cả về mặt hiệu quả và kinh tế.

1. Việc đầu tiên và quan trọng nhất là bảo đảm khối lượng khoáng chất đỉnh của bộ xương cao nhất lúc trưởng thành. Một người khỏe mạnh thường có khối lượng xương đỉnh cao nhất ở độ tuổi 20 - 30. Nếu khối lượng xương đỉnh tăng 10%, sẽ giảm được 50% nguy cơ gẫy xương do loãng xương trong suốt cuộc đời. Vì vậy, ngay từ hôm nay, hãy đầu tư cho xương của tất cả mọi người.

· Bảo đảm một chế độ dinh dưỡng đầy đủ protein và khoáng chất cho các bà mẹ khi mang thai (để em bé có bộ xương “vốn liếng” tốt nhất), khi cho con bú (để đủ calci cho sự phát triển của bộ xương của trẻ ngay từ đầu). Sửa và các sản phẩm từ sữa là nguồn dinh dưỡng hoàn hảo nhất cho tất cả mọi người trong suốt cuộc đời.

· Tạo dựng ngay từ đầu nếp sống năng động giúp cơ thể trẻ đạt mức phát triển tốt nhất.

2. Trong suốt cuộc đời, đầu tư cho xương của bạn bằng cách duy trì một chế độ dinh dưỡng hợp lý, một nếp sống lành mạnh, năng động, kết hợp hài hòa giữa công việc hàng ngày, hoạt động thể lực, giải trí... ngay từ khi còn nhỏ, ngay từ khi còn trẻ, tránh các thói quen gây ảnh hưởng xấu tới chuyển hóa calci như: uống nhiều rượu, bia, cafe, hút thuốc, ăn kiêng quá mức, thụ động, ít vận động thể lực. Phấn đấu để sữa và các chế phẩm từ sữa phải có mặt trong khẩu phần ăn hàng ngày của tất cả mọi người.

3. Phát hiện, điều chỉnh các yếu tố nguy cơ và kiểm soát chặt chẽ các thuốc điều trị. Nếu cần sử dụng lâu dài các thuốc chứa Corticosteroid, thuốc chống co giật (Phenyltoin, Barbiturate...), thuốc tiểu đường… cần bổ sung ngay vitamin D và calci vì các thuốc này ảnh hưởng đến chuyển hóa của vitamin D và calci.

4. Ở phụ nữ mãn kinh một mặt tăng cường bổ sung calci, vitamin D, khuyến khích hoạt động thể lực và tập luyện ngoài trời, khuyến khích tham gia công tác và giao tiếp xã hội, mặt khác động viên và hướng dẫn chị em áp dụng liệu pháp hormon thay thế nếu có chỉ định và có điều kiện (điều kiện theo dõi, điều kiện kinh tế). Tốc độ mất xương sẽ cao nhất sau mãn kinh từ 5 đến 7 năm, vì vậy liệu pháp hormon thay thế rất cần được áp dụng sớm để ngăn ngừa Loãng xương sau mãn kinh. Đây là nguyên nhân quan trọng nhất, mang lại hậu quả nặng nề nhất cho nhiều phụ nữ lớn tuổi.

Kết luận

Bệnh loãng xương và các biến chứng nặng như gãy cổ xương đùi, gãy xương cổ tay, gãy xẹp đốt sống… là một gánh nặng đối với y tế cộng đồng. Bệnh ảnh hưởng nặng nề tới chất lượng cuộc sống của con người khi có tuổi đặc biệt là phụ nữ.

Tuy nhiên, phòng bệnh sẽ kinh tế hơn chữa bệnh rất nhiều, đây là giải pháp tốt nhất cho mọi quốc gia, đặc biệt các nước nghèo. Hãy phòng ngừa bệnh loãng xương bằng việc “đầu tư cho xương của bạn” và “đầu tư cho xương của con bạn”. Hãy bổ sung sữa và các sản phẩm từ sữa vào khẩu phần ăn hàng ngày của mọi người trong gia đình bạn nếu có thể. Đây cũng là đầu tư cho sức khỏe, việc làm này phải là trở thành ý thức tự giác của các thế hệ, của toàn xã hội, để cải tạo nòi giống, để cải thiện thói quen ăn uống, sinh hoạt chưa hợp lý của phần lớn các nước đang phát triển ở châu Á như nước ta. Nếu khối lượng xương đỉnh tăng 10%, sẽ giảm được 50% nguy cơ gãy xương do loãng xương trong suốt cuộc đời.