Bệnh sa sút trí tuệ ở người cao tuổi
BS. Phan Hữu Phước
Thạc sĩ Lão Khoa - Trưởng khoa Lão học – BV. Nguyễn Trãi
Sa sút trí tuệ là bệnh khá phổ biến ở người cao tuổi. Tỷ lệ người mắc bệnh là:
- Khoảng 5 đến 10% người từ 65 tuổi trở lên.
- Khoảng 20% người trên 80 tuổi.
- Khoảng 47 % người từ 85 tuổi trở lên.
Có hai nguyên nhân gây bệnh sa sút trí tuệ ở người cao tuổi:
- Bệnh Alzheimer
- Bệnh do nguyên nhân mạch máu
Tùy theo khu vực địa lý mà tỷ lệ mắc bệnh do các nguyên nhân sẽ khác nhau:
- Ở khu vực Âu, Mỹ: 60 - 70% bệnh nhân sa sút trí tuệ thuộc loại Alzheimer, 15 - 20% thuộc loại nguyên nhân mạch máu còn gọi là sa sút trí tuệ do nhiều ổ nhồi máu não.
- Ở khu vực Châu Á: 60 - 70% bệnh nhân sa sút trí tuệ do nguyên nhân mạch máu. Phần còn lại là Alzheimer hoặc phối hợp cả 2 và một số nguyên nhân khác.
1. Sa sút trí tuệ là gì?
Sa sút trí tuệ là sự suy giảm mức trí tuệ đã đạt được từ trước. Bệnh nhân sa sút trí tuệ sẽ bị suy giảm trí nhớ, khả năng xét đoán, định hướng không gian và thời gian, ngôn ngữ, tư duy trừu tượng. Sự sa sút này đủ nhiều để có thể ảnh hưởng đến hoạt động xã hội, nghề nghiệp và hoạt động sinh hoạt thường ngày của bệnh nhân.
2. Biểu hiện của sa sút trí tuệ là gì?
- Biểu hiện sớm của sa sút trí tuệ thông thường là giảm trí nhớ và nhận thức.
- Cần lưu ý là nhiều bệnh nhân sa sút trí tuệ bề ngoài trông vẫn có vẻ bình thường, nên bệnh thường dễ bị bỏ sót, không phát hiện sớm được.
- Trong những trường hợp nghi vấn thì bệnh nhân cần phải được làm những test thử nghiệm về tâm thần để xác định bệnh. Tuy nhiên, ngay đến việc làm test cũng có những khó khăn nhất định vì bệnh nhân không đủ minh mẫn để sử dụng bộ test điện tử trong việc tìm những từ ngữ thích hợp cũng như gặp khó khăn trong việc thực hiện những yêu cầu như ăn mặc, tính toán.
- Những hạn chế hoạt động do giảm trí nhớ và nhận thức này sẽ gây trở ngại trong sinh hoạt hàng ngày cho người bệnh và làm cho họ ngày càng bị đẩy vào thế bị động, dẫn đến việc dần dần lẩn tránh tiếp xúc, và cuối cùng bệnh ngày càng nặng thêm.
3. Làm thế nào để định bệnh?
Sa sút trí tuệ là một tình trạng giảm thiểu chức năng mắc phải tồn tại và tuần tiến, làm thương tổn đến hai trong các lĩnh vực của hoạt động tinh thần sau đây:
1. Suy giảm trí nhớ: giảm khả năng nhớ thông tin mới hoặc nhớ lại thông tin cũ.
2. Rối loạn một hay nhiều hoạt động nhận thức:
- Ngôn ngữ
- Độ nhạy cảm của thị giác
- Cảm xúc
- Nhân cách nhận thức (tính toán, tư duy trừu tượng, đánh giá…).
· Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh Alzheimer là gì?
Bệnh nhân được xác định là bệnh Alzheimer khi bệnh nhân có đủ các tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ nêu trên nhưng không phải do mắc các nguyên nhân bệnh lý khác như:
· Tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ do nguyên nhân mạch máu là gì?
Bệnh nhân được xác định sa sút trí tuệ do nguyên nhân mạch máu khi có đủ các tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ nêu trên và kèm theo:
Các dạng sa sút trí tuệ do nguyên nhân mạch máu:
1. Sa sút trí tuệ nhồi máu đa ổ.
2. Sa sút trí tuệ do nhồi máu não vị trí quan trọng: đồi não, vùng trán, hạch nền…
3. Sa sút trí tuệ đa ổ khuyết dưới vỏ. Nguy cơ chính là tăng huyết áp và tiểu đường.
4. Bệnh não chất trắng xơ cứng động mạch dưới vỏ Binswanger.
5. Sa sút trí tuệ hỗn hợp dạng vỏ và dưới vỏ, hỗn hợp dạng 1,2,3.
6. Sa sút trí tuệ do xuất huyết não.
7. Sa sút trí tuệ đa ổ khuyết di truyền, có tính gia đình khởi phát lúc trẻ, lâm sàng đột quỵ nhiều ổ khuyết.
8. Sa sút trí tuệ mạch máu + Alzheimer.
· Tiêu chuẩn chẩn đoán sa sút trí tuệ giai đoạn sớm (MCI) là gì?
Dựa vào các tiêu chuẩn:
1. Có than phiền về trí nhớ.
2. Trí nhớ có giảm so với tuổi.
3. Các hoạt động đời sống hàng ngày bình thường.
4. Chức năng nhận thức chung bình thường.
5. Không sa sút trí tuệ.
50% MCI sẽ chuyển thành sa sút trí tuệ trong 3 năm.
4. Điều trị sa sút trí tuệ như thế nào?
Có thể sử dụng các thuốc sau:
- Thuốc ức chế men Cholinesterase.
- Dùng Estrogen thay thế.
- Nhóm thuốc Statins.
- Chống hiện tương tinh bột hoá ở hệ thần kinh.
5. Những thói quen sinh hoạt nào có ảnh hưởng đến mạch máu não?
Ê Hút thuốc lá:
- Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não (TBMMN) 1,5 lần; trong đó nguy cơ của người hút thuốc lá nặng (> 40 điếu/ ngày) gấp đôi người hút thuốc lá ít (< 10 điếu/ ngày).
- Ở người vừa hút thuốc lá vừa có cao huyết áp, nguy cơ TBMMN tăng 12,1 lần so với nhóm chứng không hút thuốc lá và huyết áp bình thường.
- Hút thuốc lá thụ động cũng làm tăng nguy cơ bị xơ vữa động mạch.
Ë Uống rượu:
- Rượu có phải là yếu tố nguy cơ của nhũn não hay không vẫn còn nhiều tranh cãi và các kết quả nghiên cứu có nhiều mâu thuẫn.
- Tuy nhiên qua tổng hợp từ nhiều nghiên cứu cho thấy nếu uống rượu ít thì có hiệu quả bảo vệ còn nếu nghiện rượu nặng và trung bình thì làm tăng nguy cơ TBMMN.
· Uống < 2 ly/ngày: chống lại nguy cơ nhũn não ở người da trắng, da đen.
· Uống 2 - 5 ly /ngày: hậu quả không xác định.
· Uống > 5 ly/ ngày : tăng nguy cơ nhũn não.
Ì Tập thể dục:
- Nghiên cứu Oslo ở nam 40 - 49 tuổi cho thấy tập thể dục có liên quan với việc giảm tần suất TBMMN.
- Nghiên cứu Copenhagen: thiếu hoạt động thể lực làm tăng nguy cơ TBMMN lên 1,4 lần tương tự như thuốc lá.
- Nghiên cứu Manhattan: ích lợi của việc tập thể dục được ghi nhận ở mọi lứa tuổi, phái và chủng tộc.
- Không thấy được mối liên quan giữa việc tăng mức độ tập thể dục và giảm nguy cơ TBMMN.
Hiệu quả bảo vệ của tập thể dục đối với TBMMN là do:
- Giúp làm giảm huyết áp.
- Hạ thấp tần suất bệnh tim mạch
- Giúp làm giảm trọng lượng cơ thể.
- Cơ chế khác: giảm fibrinogen huyết tương, giảm hoạt động tiểu cầu, tăng hoạt hóa plasminogen huyết tương và tăng nồng độ HDL.
é Tập thể dục nhẹ làm giảm nguy cơ TBMMN. Lợi ích này tăng lên khi tăng mức độ, cường độ tập thể dục.
é Tập thể dục quá mức làm tăng nguy cơ chấn thương cơ xương và nhồi máu cơ tim cấp cho nên tập ở mức độ nào là tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe mỗi người.
Í Chế độ ăn:
- Giảm ăn muối sẽ làm giảm đáng kể huyết áp và do đó làm giảm tỉ lệ tử vong do tbmmn.
- Thiếu folate, vitamin B12 và vitamin B6 trong khẩu phần ăn sẽ làm tăng nồng độ homocystein, 1 acid amin có liên quan đến chuyển hóa methionin. Một nghiên cứu cho thấy có mối liên quan giữa sự gia tăng homocystein và các bệnh lý tim mạch bao gồm cả TBMMN.
Sa sút trí tuệ là một trong những trạng thái bệnh lý đáng sợ nhất của tuổi già, một ám ảnh của người cao tuổi. Khi tiếp xúc với người bệnh cao tuổi, việc quan trọng là phải động viên, làm cho họ yên tâm. Ví dụ trước một bệnh nhân giảm trí nhớ có thể giải thích đó là do hiện tượng quên lành tính của người già; và nếu đó là do Sa sút trí tuệ thì cũng không phải là bệnh không chữa được mặc dù trên thực tế việc này còn gặp nhiều khó khăn.